Rzecznik praw obywatelskich w wystąpieniu do , prezes ZUS, podkreślił, że jego wątpliwości budzi pozostawianie osób chorych, samotnych i kobiet w ciąży bez środków do życia w trakcie przedłużającego się postępowania.
To, że problem jest realny i dokuczliwy, pokazuje ogólnopolska akcja prowadzona pod patronatem Ruchu Społecznego Kobiety na Działalności Gospodarczej kontra ZUS. W ramach protestu przeciwko masowym kontrolom, z którymi zmagają się panie prowadzące firmy, przed siedzibami ZUS wywieszone zostały banery krytykujące praktyki zakładu dotyczące matek i kobiet w ciąży. O co chodzi?
Sytuację naświetla Katarzyna Przyborowska, radca prawny z Kancelarii Lege Artis specjalizującej się w prawie ubezpieczeń społecznych.
– Tylko w ostatnich tygodniach trafiło do mnie kilka spraw, w których kobiety prowadzące działalność nie dostają zasiłku macierzyńskiego przez pół roku i dłużej ze względu na przeciągające się postępowanie wyjaśniające ze strony ZUS – mówi.
Tłumaczy, że takie postępowania są prowadzone w celu uzyskania dodatkowych informacji, uzupełnienia dokumentacji, uzyskania potwierdzenia okresów ubezpieczenia, ustaleń dotyczących wysokości podstawy wymiaru składek oraz okresów i kwot wypłaconych z ubezpieczenia chorobowego. Katarzyna Przyborowska podkreśla, że ZUS kwestionuje nie tylko wysokość świadczenia, ale nawet samo podleganie ubezpieczeniom społecznym.
– Niestety skutkuje to wstrzymaniem wypłaty świadczenia – wyjaśnia.
Ekspertka dodaje, że coraz częściej postępowania trwają o wiele dłużej, niż pozwalają na to przepisy, w szczególności art. 12 i art. 35 kodeksu postępowania administracyjnego.
Według Katarzyny Przyborowskiej w trakcie prowadzenia przez ZUS postępowania wyjaśniającego ubezpieczone powinny otrzymywać tzw. kosiniakowe. To świadczenie w wysokości 1 tys. zł (netto) przyznawane rodzicom, którzy nie otrzymują zasiłku macierzyńskiego (np. dlatego, że wykonują pracę na podstawie umowy o dzieło).
– Kontrolowane nie pozostawałyby wówczas bez środków do życia. Wymagałoby to jednak zmian w przepisach – mówi ekspertka.
Zwraca uwagę na jeszcze jedną kwestię.
– Gdy postępowanie wyjaśniające się przeciąga, ZUS przesyła świadczeniobiorcy pisemną informację, że potrzebuje więcej czasu, ale nie informuje go, że w przypadku przedłużającej się kontroli zgodnie z art. 36 k.p.a. stronie przysługuje ponaglenie – wyjaśnia Przyborowska.
Z jej praktyki wynika, że po otrzymaniu takiego ponaglenia ZUS często szybciej załatwia sprawę.
Wstrzymanie świadczeń dotyczy również osób na zwolnieniach lekarskich oraz korzystających ze zwolnienia z pracy na sprawowanie opieki nad dzieckiem.
– Jednemu z moich klientów po kontroli ZUS odmówiono prawa do zasiłku chorobowego. Powodem była rzekoma fikcyjność zatrudnienia. Sprawa trafiła do sądu i zakończyła się wygraną ubezpieczonego. ZUS nie zdecydował się nawet na wniesienie apelacji od wyroku – opisuje adwokat Paweł Matyja, który z aprobatą odnosi się do stanowiska RPO.
Ekspert uważa, że analizowany problem to druga strona szeroko zakrojonej przez ZUS akcji weryfikacji zwolnień lekarskich.
– Organ rentowy zajmuje się bardzo ważną, bo przychodową stroną systemu ubezpieczeń społecznych, czyli wymierzaniem i pobieraniem składek, prowadzeniem rozliczeń z płatnikami składek itp. Jego troska o budżet jest więc zrozumiała. O skrupulatność prowadzonych postępowań też nie należy mieć pretensji. Nie może być jednak tak, że ofiarą walki z fałszywymi zwolnieniami lekarskimi padają osoby uczciwe, tym bardziej że rosnąca liczba kontroli może wydłużyć rozpoznanie poszczególnych spraw – mówi adwokat.
Paweł Matyja zastanawia się, czy w przypadku wzmożonych kontroli nie chodzi o płynność finansową ZUS.
– Choć z informacji podanych przez organ rentowy pod koniec 2019 r. wynika, że obciążenie FUS wypłatą trzynastej emerytury skokowo pogorszyło deficyt funduszu, ZUS zapewnia, że jego wydolność pozostała na zadowalającym poziomie – dywaguje adwokat.
– To sposób ZUS na oszczędności – nie ma wątpliwości Katarzyna Przyborowska.
Paweł Żebrowski, rzecznik ZUS, zwraca uwagę, że zakład rocznie wypłaca ponad 250 mld zł różnego rodzaju świadczeń, w tym 13 mld zł z tytułu choroby i 9 mld zł na zasiłki macierzyńskie (dla matek i ojców).
– To pieniądze nas wszystkich, uczestników powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych. Odpowiadamy za to, by były wydawane racjonalnie i by nie dochodziło do nadużyć. Naszym ustawowym obowiązkiem jest kontrola i weryfikacja zarówno tytułu do ubezpieczenia, jak i prawa do świadczeń – podkreśla rzecznik.
Zapewnia, że ZUS porusza się ściśle w ramach obowiązujących norm prawnych.
– Nie ma mowy, by organ rentowy ukierunkował swoje działania na konkretną grupę społeczną czy zawodową, w tym prowadzących działalność gospodarczą. Kierujemy się obiektywnymi zasadami, podstawą jest analiza ryzyka – wyjaśnia rzecznik.
Zwraca uwagę, że w I połowie 2019 r. oddziały ZUS wydały 765 decyzji stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym dla osób prowadzących działalność gospodarczą, które wystąpiły z wnioskiem o świadczenie krótkoterminowe (zasiłek macierzyński i chorobowy). To jedynie 16 proc. wszystkich decyzji dotyczących niepodlegania ubezpieczeniom.
– Sprawy dotyczyły głównie sytuacji, w których zakład stwierdził, że żadna działalność nie była prowadzona, a jej rejestracja miała służyć wypłacie świadczeń chorobowych lub zasiłków macierzyńskich – wyjaśnia Paweł Żebrowski.
