Na sytuację rolników wpływają nie tylko ceny surowca, ale również koszty produkcji, wielkość zbiorów i warunki sprzedaży. Te właśnie UE uregulowała i według powszechnych opinii to one są powodem wzrostu cen surowców, a za nimi finalnego produktu jak na przykład poranna filiżanka kawy. Zapytaliśmy zatem eksperta Fundacji Fairtrade Polska, jak działają cena minimalna i Premia Fairtrade, jakie są ograniczenia tych mechanizmów i jak decyzje firm kupujących kawę przekładają się na sytuację producentów.
Dla przykładu, mamy dane z polskiego rynku: w 2025 roku trafiło na niego 1 978 ton kawy Fairtrade, a zakupy wszystkich kategorii produktów z certyfikatem wygenerowały ponad 8,5 mln zł Premii Fairtrade. Ciekawym uzupełnieniem może być przykład spółdzielni w Hondurasie, gdzie okazało się, że sama opieka nad dziećmi nie rozwiązuje problemu pracy przy zbiorach, jeśli rodzinom brakuje pieniędzy na wydatki szkolne. W Hondurasie wakacje szkolne pokrywają się z sezonem zbiorów kawy. Część dzieci spędza ten czas w gospodarstwach, wykonując zadania, które mogą zagrażać ich zdrowiu i bezpieczeństwu. Rolnicy zrzeszeni w COCREBISTOL, spółdzielni certyfikowanej w systemie Fairtrade, utworzyli centra opieki, w których dzieci mogły uczestniczyć w zajęciach edukacyjnych i rekreacyjnych, podczas gdy ich rodzice pracowali.
Okazało się jednak, że mimo zapewnionej opieki część dzieci nadal pracowała przy zbiorach. Rozmowy z rodzinami ujawniły, że dzieci nadal pracowały przy zbiorach, ponieważ rodziny potrzebowały dodatkowych środków na przybory szkolne i inne wydatki związane z edukacją. Dlatego spółdzielnia pozyskała wsparcie partnerów handlowych i rozszerzyła program o pomoc w pokryciu tych kosztów. Wprowadziła także szkolenia dla rodziców i członków spółdzielni dotyczące praw dziecka oraz zagrożeń związanych z pracą dzieci.
Od 2018 r. z centrów skorzystało łącznie 484 dzieci. Na utrzymanie programu COCREBISTOL przeznacza około 5,9 tys. dolarów rocznie, z czego 90 proc. pochodzi z Premii Fairtrade. Środki te pozwalają utrzymywać centra opieki, a dodatkowe wsparcie partnerów handlowych pomaga pokrywać najpilniejsze potrzeby rodzin. Jak widać działania oddolne i polityka wspierania producentów i ekologii ma również swoje przełożenie ekonomiczne.
Na pytania o ceny kawy i rynek, wpływ regulacji UE, odpowiada ekspert Michał Bryda-Przybyszewski, z Fundacji Fairtrade Polska.
1. W najbliższym czasie wejdą zmiany wprowadzone przez UE dotyczące certyfikacji miejsca pochodzenia m.in. kawy, kakao i drewna. Konsumenci obawiają się, że wzrosną ceny, co taki konsument zyska na tych zmianach? Jak te zmiany wpłyną na rolników czy środowisko?
Uściślijmy – ani obecne, ani planowane regulacje Komisji Europejskiej nie nakładają na przedsiębiorstwa obowiązku certyfikacji miejsca pochodzenia surowców. Ani EUDR, ani EmpCo nie nakładają obowiązku certyfikacji. Dotychczas dobrowolne systemy certyfikacji pozostają dobrowolne.
Rozporządzenie EUDR, które zacznie obowiązywać 30 grudnia 2026 roku, dotyczy zakazu wprowadzania na rynek europejski lub eksportu towarów, które pochodzą z terenów wylesionych. Firmy będą miały obowiązek udokumentowania, że ich produkty nie przyczyniają się do deforestacji. Dotyczy to siedmiu określonych tzw. „odnośnych towarów” oraz produktów, które je zawierają, powstały z nich lub były nimi karmione. Nie wszystkie produkty podlegają jednak zakresowi EUDR, ponieważ szczegółowy spis kodów celnych zawiera Załącznik I do Rozporządzenia.
W perspektywie krótkoterminowej ceny tych towarów i produktów mogą wzrosnąć, ponieważ część surowców faktycznie może być uprawiana na terenach wylesionych i po prostu nie zostanie wpuszczona na teren UE. W innych przypadkach podaż może ograniczyć fakt, że nie wszyscy rolnicy i importerzy zdążą zgromadzić poprawne dane geolokalizacyjne. Ograniczenie podaży może przyczynić się do wzrostu cen surowców, a w dalszej kolejności – cen detalicznych. Warto jednak wiedzieć, że ostatnie rekordowe wzrosty cen kakao i kawy nie były spowodowane wejściem w życie EUDR, ponieważ nastąpiły, gdy została podjęta decyzja o odroczeniu rozporządzenia o kolejny rok. Ich przyczyną były zmiany klimatu, występowanie gwałtownych zjawisk atmosferycznych i zmieniające się wzorce pogodowe. To wpływa na gorsze zbiory tych towarów, co obserwujemy od co najmniej kilku ostatnich sezonów. To nie działania UE windują ceny, ale katastrofa klimatyczna.
Utrata powierzchni lasów przyczynia się do pogłębienia kryzysu klimatycznego. W latach 1990-2020 utraciliśmy obszary leśne o powierzchni większej niż Unia Europejska. Co roku traci się 13 milionów hektarów lasów. Według raportu Forest Declaration Assessment z 2025 r. rolnictwo przemysłowe odpowiada za 85% utraty lasów w ostatniej dekadzie.
Wszelkie inicjatywy mające na celu zmniejszenie skutków zmian klimatu są konieczne do wdrożenia. Jako organizacja będziemy popierać takie rozwiązania, ponieważ dobrze wiemy, jak zmiany klimatu wpływają na bezpieczeństwo żywnościowe, a także bezpośrednio pracę, dochody i życie ludzi na całym świecie.
Dlatego też w standardach Fairtrade zakaz wylesiania obowiązuje od 2014 roku w przypadku kawy, a od 2018 r. – w przypadku innych surowców, np. kakao, czyli co najmniej dwa lata wcześniej niż wymaga tego EUDR, w którym za datę graniczną uznaje się 31 grudnia 2020 r.
2. Wspomniane wymagania certyfikacyjne UE wielu przedsiębiorców uważa za kolejny obowiązek, który nic nie zmieni, w ekologii czy rozwoju. Jak nowe obowiązki certyfikacyjne wpłynąć mogą potencjalnie na ich biznes? Czy poprawią one łańcuchy dostaw, jakość ziaren czy staną się kolejnym biurokratycznym kosztem? Jakie zdaniem Fundacji są biznesowe korzyści z takich zmian?
EUDR nie wymaga certyfikacji łańcucha dostaw. EUDR wymaga od firm, by przyjrzały się swoim łańcuchom dostaw, co już jest pozytywnym krokiem. Niestety, w naszym odczuciu rozporządzenie kładzie zbyt mały nacisk na wsparcie drobnych producentów rolnych z krajów Ameryki Łacińskiej, Afryki i Azji, gdzie uprawiana jest kawa i kakao. Szczególnie po ostatnich uproszczeniach wprowadzonych przez KE, które cały ciężar wymogów EUDR nakładają na pierwsze podmioty w łańcuchu dostaw, czyli rolników oraz importerów, bez uwzględnienia tego, czy są to małe przedsiębiorstwa, czy duże firmy.
Mimo że formalny obowiązek spełnienia wymogów spoczywa na firmach wprowadzających produkty na rynek UE, to właśnie od rolników będą one oczekiwać kluczowych informacji potrzebnych do wykazania zgodności z zasadami należytej staranności.
Dla rolników z Afryki, Ameryki Łacińskiej i Azji oznacza to konieczność spełnienia szeregu warunków, aby nie zostać wykluczonym z europejskich łańcuchów dostaw. W szczególności będą oni musieli wykazać, że ich działalność nie przyczyniła się do wycinania lasów po 31 grudnia 2020 r., potwierdzić legalny status użytkowanych gruntów oraz brak sporów dotyczących praw ludności rdzennej. Niezbędne będzie także wdrożenie systemów pozwalających na oddzielenie surowców spełniających wymogi EUDR od towarów o nieustalonym lub niezgodnym pochodzeniu. Całość tych informacji będzie następnie przekazywana europejskim partnerom handlowym jako element dokumentacji wymaganej przez nowe regulacje.
Rynki kakao i kawy przechodzą poważne perturbacje, jakich nie notowaliśmy od dekad. W sezonie 2023/2024 deficyt ziarna kakaowego wyniósł blisko 500 tys. ton. Przez ostatnie cztery sezony zbiorów światowe zapasy kawy sukcesywnie malały, a zapotrzebowanie rynkowe było wyższe niż podaż. Obecne zapasy kawy po sezonie zbiorów wystarczą na tygodniowe zapotrzebowanie rynku. W perspektywie długoterminowej wsparcie dostawców jest oczywistym sposobem dbania o własny biznes oraz stabilność dostaw. Nie będzie można sprzedawać czekolady w sieciach handlowych, jeśli rolnicy nie będą w stanie uprawiać kakao.
3. Załóżmy, że jestem przedsiębiorcą z sektora MSP i chciałbym sprzedawać lub wypalać kawę i spełniać zasady znaku Fair Trade do kogo ma się zwrócić. Jakie warunki musi spełnić moja kawa? Czy mam kupować ziarna z listy konkretnych dostawców, czy samodzielnie mogę wyszukiwać sobie dostawców? Jakie muszę spełnić wymagania?
Przedsiębiorca z sektora MŚP, który chce sprzedawać kawę z certyfikatem Fairtrade lub zajmować się jej wypalaniem, powinien skontaktować się z krajową organizacją Fairtrade, czyli np. Fundacją Fairtrade Polska. W następnym kroku przygotowywane jest zgłoszenie do jednostki audytującej, którą jest FLOCERT. Audytor weryfikuje zgłoszenie, firma przechodzi obowiązkowe szkolenie, a następnie udzielane jest wstępne pozwolenie na handel surowcem Fairtrade. Po okresie do 6 miesięcy przeprowadzany jest audyt. Po jego pozytywnym przejściu firma otrzymuje certyfikat Fairtrade.
Kawa musi pochodzić od certyfikowanych producentów i spełniać standardy Fairtrade, które gwarantują m.in. wypłatę rolnikom co najmniej ceny minimalnej Fairtrade lub ceny rynkowej, jeśli jest wyższa, a także dodatkowej premii Fairtrade przeznaczanej na rozwój społeczności producenckich. Przedsiębiorca musi przestrzegać standardów handlowych Fairtrade, obejmujących m.in. przejrzystość warunków transakcji i zawieranie umów z dostawcami, uczciwe praktyki handlowe oraz zapewnienie producentom dostępu do informacji o rynku i planach zakupowych. Ponadto musi przestrzegać obowiązujących przepisów prawa krajowego oraz wymagań dotyczących prawa pracy.
Dziennikarz z zawodu i zamiłowania. Zajmuje się tematyką gospodarczą, prawną i finansową, szczególnie nowymi technologiami, i komunikacją oraz mediami. Poza dziennikarstwem zajmuje się fotografią, jeździ na nartach i uwielbia Hiszpanię. Z marką INFOR związany wcześniej, zaczynał przygodę z dziennikarstwem w Gazecie Prawnej. Od kwietnia 2026 r. już jako dziennikarz internetowy przygotowuje i publikuje artykuły na portalu Forsal.pl.
