Od urzędnika skarbowego Korony do sali sądowej. Początki instytucji
W powszechnej świadomości koroner kojarzy się ze Stanami Zjednoczonymi oraz współczesną medycyną sądową. Historycznie urząd ten wywodzi się jednak ze średniowiecznej Europy. Został ustanowiony w 1194 roku w Anglii, za panowania Ryszarda Lwie Serce, pod łacińską nazwą custos placitorum coronae - czyli strażnik spraw Korony.
Pierwotnie funkcja ta nie miała charakteru medycznego, lecz fiskalny i administracyjny. W XII-wiecznej Anglii majątek osoby, która popełniła samobójstwo, została skazana za ciężkie przestępstwo lub zginęła w niewyjaśnionych okolicznościach, podlegał przepadkowi na rzecz skarbca królewskiego. Zadaniem koronera było zabezpieczenie interesów monarchy przed lokalnymi feudałami, oszacowanie majątku zmarłego, a także nadzór nad wrakami statków oraz znalezionymi skarbami. Dopiero w kolejnych stuleciach kompetencje tego urzędu przesunęły się w stronę badania okoliczności nagłych i nienaturalnych zgonów.
Jedno pojęcie, różne systemy. Jak koroner funkcjonuje obecnie za granicą
Z Anglii instytucja koronera przeniknęła do państw opartych na anglosaskiej tradycji prawnej (systemie common law). Również współcześnie zakres obowiązków oraz wymagane kwalifikacje różnią się w zależności od jurysdykcji:
- Wielka Brytania i Irlandia (model prawniczo-sędziowski). W Anglii, Walii, Irlandii Północnej oraz Irlandii koroner jest niezależnym urzędnikiem sądowym. W zdecydowanej większości przypadków nie posiada on wykształcenia medycznego, lecz prawnicze. Nie wykonuje osobiście sekcji zwłok, zleca je lekarzom patologom. Jego zadaniem jest prowadzenie formalnego dochodzenia (inquest), przesłuchiwanie świadków i wydanie orzeczenia określającego tożsamość zmarłego oraz czas, miejsce i okoliczności śmierci.
- Australia i Nowa Zelandia (model sędziowsko-prewencyjny). Koronerzy posiadają tam status sędziów. Oprócz ustalania przyczyn nagłych zgonów, wypadków przy pracy czy śmierci w zakładach karnych, wydają oficjalne zalecenia dla instytucji publicznych i podmiotów prywatnych, których celem jest zapobieganie podobnym zdarzeniom w przyszłości.
- Stany Zjednoczone (podział na urzędników z wyboru i lekarzy sądowych). W USA nie obowiązuje jednolity system ogólnokrajowy. W wielu hrabstwach koroner jest urzędnikiem wybieranym w wyborach powszechnych i nie musi być lekarzem, w części stanów wymagane jest jedynie wykształcenie średnie, niekaralność oraz ukończenie kursu zawodowego po objęciu urzędu. W innych stanach (np. w Nowym Jorku czy na Florydzie) funkcję tę zastąpiono stanowiskiem mianowanego lekarza sądowego (Medical Examiner), którym może zostać wyłącznie lekarz ze specjalizacją z patologii sądowej. To właśnie ten model jest najczęściej przedstawiany w produkcjach filmowych.
Polska definicja „koronera” - funkcja administracyjno-medyczna
W państwach Europy kontynentalnej, w tym w Polsce, Niemczech oraz Francji, klasyczny anglosaski urząd koronera nie występuje. Postępowanie w sprawach nagłych lub niewyjaśnionych zgonów prowadzi prokurator, który współpracuje z policją oraz powołuje biegłych lekarzy medycyny sądowej w celu przeprowadzenia sekcji zwłok i sporządzenia opinii.
W polskiej debacie publicznej oraz w praktyce samorządowej pojęcie koronera używane jest w znacznie węższym znaczeniu. Określa się tak lekarza powoływanego przez starostę lub wojewodę do stwierdzania zgonów poza szpitalem, w mieszkaniach, miejscach publicznych czy na terenach niezabudowanych oraz wystawiania kart zgonu. Potrzeba powoływania takich lekarzy wynika z organizacji systemu ochrony zdrowia: zespoły ratownictwa medycznego składają się obecnie w większości z ratowników medycznych nieposiadających uprawnień do wystawiania kart zgonu, natomiast lekarze podstawowej opieki zdrowotnej nie zawsze mogą opuścić przychodnię w godzinach przyjęć pacjentów.
Czy zawód koronera w szerokim znaczeniu jest w Polsce potrzebny?
Przeniesienie na polski grunt szerokiego modelu koronera, łączącego w jednej osobie kompetencje lekarza medycyny sądowej, prokuratora prowadzącego postępowanie oraz detektywa, napotkałoby istotne bariery systemowe oraz edukacyjne. Choć skupienie tych uprawnień w jednym ręku mogłoby przyspieszyć część czynności na miejscu zdarzenia, wykształcenie takiego specjalisty w polskich warunkach byłoby procesem długotrwałym i kosztownym.
W polskim systemie szkolnictwa wyższego nie funkcjonuje kierunek studiów łączący nauki medyczne, prawne i kryminalistyczne. Aby jedna osoba posiadała pełne kwalifikacje do wykonywania wszystkich tych zadań, musiałaby ukończyć 6 lat studiów medycznych (wraz ze stażem podyplomowym oraz kilkuletnią specjalizacją z medycyny sądowej), 5 lat studiów prawniczych (zakończonych aplikacją prokuratorską lub sędziowską), a dodatkowo odbyć szkolenie z zakresu kryminalistyki i taktyki śledczej. Oznaczałoby to kilkanaście lat kształcenia jednego specjalisty, w sytuacji, gdy w kraju już obecnie odnotowuje się niedobór biegłych z zakresu medycyny sądowej.
Z tego względu podział kompetencji między prokuratora, funkcjonariuszy policji oraz biegłego lekarza pozostaje w polskim systemie prawnym rozwiązaniem uzasadnionym. Wprowadzenie instytucji koronera na wzór anglosaski dublowałoby istniejące struktury wymiaru sprawiedliwości. Otwartą kwestią pozostaje natomiast uregulowanie przepisów dotyczących stwierdzania zgonów poza szpitalem i stworzenie spójnego systemu dyżurów lekarskich w powiatach, tak aby rodziny zmarłych nie musiały oczekiwać przez wiele godzin na wystawienie karty zgonu.
