Największy mit: „Użyłem legalnej broni, więc jestem niewinny”
Jednym z najczęstszych błędów myślowych wśród osób posiadających broń jest utożsamianie legalności samego narzędzia z legalnością jego użycia. W świetle polskiego prawa są to dwie zupełnie odrębne kwestie, regulowane przez inne przepisy. Fakt, że posiadasz pozwolenie na broń palną, albo korzystasz z broni czarnoprochowej rozdzielnego ładowania czy gazu pieprzowego, na które zezwolenie nie jest wymagane, chroni Cię wyłącznie przed odpowiedzialnością z art. 263 Kodeksu karnego, czyli przed zarzutem nielegalnego posiadania broni.
W ułamku sekundy, w którym naciskasz spust, cała sytuacja zaczyna podlegać ocenie wyłącznie przez pryzmat art. 25 Kodeksu karnego. Dla prokuratora i sądu nie ma większego znaczenia, czy strzał padł z legalnego pistoletu sportowego, rewolweru czarnoprochowego czy broni posiadanej bez zezwolenia. Kluczowe staje się pytanie, czy Twoje działanie polegało na odpieraniu bezpośredniego, bezprawnego zamachu na jakiekolwiek dobro chronione prawem, czyli życie, zdrowie, wolność czy mienie.
Warto przy tym pamiętać o dwóch fundamentach polskiego prawa karnego. Po pierwsze, obowiązująca zasada mówi, że prawo nie musi ustępować przed bezprawiem, napadnięty nie ma więc obowiązku uciekać przed agresorem, jeśli może skutecznie odeprzeć atak. Po drugie jednak, sposób obrony musi być współmierny do niebezpieczeństwa zamachu. Jeśli ktoś wyzywa Cię na ulicy albo popycha bez użycia niebezpiecznego narzędzia, wyciągnięcie broni palnej i oddanie strzału zostanie uznane za tzw. eksces intensywny, czyli zastosowanie środka rażąco niewspółmiernego do zagrożenia. Nawet najbardziej legalna broń nie uchroni wówczas przed wyrokiem.
Pułapka sekund i moment, w którym napastnik odpuszcza
W praktyce sądowej najwięcej dramatów rozgrywa się jednak nie wokół samego narzędzia, lecz wokół czasu reakcji. Prawnicy nazywają to ekscesem ekstensywnym, czyli obroną spóźnioną i to właśnie na tym elemencie wykłada się najwięcej osób działających w silnym stresie.
Wyobraźmy sobie klasyczny scenariusz, który wielokrotnie trafiał na wokandę: napastnik wchodzi na posesję lub do lokalu z nożem albo pałką, widzi wymierzoną w siebie broń, w ułamku sekundy rezygnuje z ataku, odwraca się na pięcie i zaczyna uciekać. Jeśli w tym momencie padnie strzał w jego plecy, dla prokuratora w zdecydowanej większości przypadków nie jest to już obrona konieczna, lecz samosąd, ciężkie uszkodzenie ciała albo usiłowanie zabójstwa. Zamach ustał w chwili, gdy agresor odwrócił się i przestał stanowić bezpośrednie zagrożenie.
Podobne ryzyko wiąże się z obroną przedwczesną, gdy strzał pada zanim atak stanie się realny i bezpośredni, na przykład gdy agresywna osoba dopiero wykrzykuje groźby z kilkunastu metrów, ale nie wykonuje ruchu świadczącego o natychmiastowym zamiarze uderzenia. W warunkach silnego wyrzutu adrenaliny i tzw. widzenia tunelowego człowiek często nie potrafi wyhamować rozpoczętej reakcji w ułamku sekundy. Niestety, kamera monitoringu oraz biegły z zakresu medycyny sądowej po kącie wlotu pocisku bezbłędnie odtworzą, czy napastnik w chwili strzału szedł w Twoją stronę, czy był już odwrócony bokiem lub tyłem.
„Mój dom, moja twierdza” - jak działa rozszerzona obrona konieczna
W 2018 roku w Kodeksie karnym pojawił się przepis (art. 25 § 2a), który miał wzmocnić poczucie bezpieczeństwa obywateli na własnym terenie. Zgodnie z jego brzmieniem nie podlega karze ten, kto przekracza granice obrony koniecznej, odpierając zamach polegający na wdarciu się do mieszkania, lokalu, domu albo na przylegający do nich ogrodzony teren lub odpierając zamach poprzedzony wdarciem się do tych miejsc.
Choć przepis ten potocznie nazywa się prawem „mojego domu i mojej twierdzy”, w praktyce kryje w sobie kilka istotnych zastrzeżeń, o których rzadko mówi się w debacie publicznej:
- Wyjątek „rażącego przekroczenia”. Ustawodawca zostawił sądowi wentyl bezpieczeństwa. Jeśli reakcja domownika była rażąco niewspółmierna do zagrożenia, na przykład ktoś oddał strzał z okna do nieuzbrojonego złodzieja uciekającego przez ogród z rowerem albo oddał kolejny strzał do napastnika, który leży już na ziemi i jest całkowicie obezwładniony, ochrona z tego przepisu przestaje działać, a sąd może wymierzyć karę.
- "Nie podlega karze” to nie to samo, co „nie popełnia przestępstwa”. Z punktu widzenia prawa czyn polegający na przekroczeniu granic obrony nadal pozostaje bezprawny, choć sprawca unika kary. Oznacza to, że prokurator i tak ma obowiązek wszcząć śledztwo, zabezpieczyć dowody i szczegółowo prześwietlić całe zdarzenie. Dopiero na końcu tej drogi zapada decyzja o umorzeniu postępowania.
- Silne wzburzenie jako dodatkowa tarcza. Niezależnie od przepisów o mirze domowym, kodeks przewiduje również brak kary wtedy, gdy przekroczenie granic obrony koniecznej było wynikiem strachu lub silnego wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu (art. 25 § 3 k.k.). W przypadku nocnego włamania do domu z dziećmi ten argument często odgrywa w sądzie kluczową rolę.
Realia po strzale, o czym nikt nie myśli na strzelnicy
Szkolenia strzeleckie uczą bezpiecznego posługiwania się bronią, pracy na spuście i celności, ale niemal nigdy nie przygotowują na procedury, które uruchamiają się natychmiast po oddaniu strzału w warunkach realnego zagrożenia. Tymczasem pierwsze dwie doby po takim zdarzeniu bywają dla osoby broniącej się ogromnym wstrząsem organizacyjnym i psychicznym.
Standardową procedurą policji po każdym przypadku użycia broni palnej z skutkiem śmiertelnym lub ciężkim uszkodzeniem ciała jest zatrzymanie strzelca na 48 godzin. Nie zawsze wynika to ze złej woli śledczych, funkcjonariusze muszą odizolować uczestników zajścia na czas przesłuchania świadków, zabezpieczenia monitoringu i wykonania pierwszych ekspertyz, aby wykluczyć ryzyko matactwa, zanim prokurator podejmie decyzję o dalszym statusie prawnym osoby broniącej się.
Równocześnie policja zabezpiecza całą broń należącą do strzelca, nie tylko ten konkretny egzemplarz, z którego padł strzał, ale całą zawartość domowego sejfu S1, na potrzeby badań balistycznych oraz na czas trwania postępowania wyjaśniającego. Do momentu prawomocnego zakończenia sprawy zawieszone zostaje również postępowanie administracyjne dotyczące samego pozwolenia na broń.
Paradoksalnie największym wyzwaniem tuż po opadnięciu pierwszego szoku bywa obowiązek prawny ciążący na osobie, która właśnie uratowała swoje życie. Jeśli napastnik żyje i jest ranny, broniący się ma obowiązek niezwłocznie wezwać pogotowie oraz udzielić mu pierwszej pomocy w zakresie, w jakim nie naraża to jego własnego bezpieczeństwa. Zaniechanie tego kroku grozi odrębnym zarzutem z art. 162 Kodeksu karnego za nieudzielenie pomocy osobie znajdującej się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia. Równie istotne jest powstrzymanie się od składania szczegółowych wyjaśnień w pierwszych minutach po zdarzeniu, silny stres zaburza ocenę czasu, odległości i kolejności zdarzeń, a każde nieprecyzyjne zdanie zapisane w pierwszej notatce może później ważyć na linii obrony.
