Niedziela niehandlowa, ale zakupy można zrobić. Sieci sprawdzają lukę w przepisach

Stokrotka testuje rozwiązanie, które jeszcze kilka lat temu w dużym supermarkecie byłoby trudne do wyobrażenia. Wybrane placówki są otwierane w niedziele objęte ograniczeniem handlu, choć na sali nie pracują kasjerzy ani inni pracownicy sieci wykonujący typowe czynności handlowe.

Klient wchodzi do sklepu, bierze produkty z półek, następnie sam je skanuje i płaci przy kasie samoobsługowej. W placówce może znajdować się pracownik firmy ochroniarskiej, ale jego zadaniem jest ochrona osób i mienia, a nie obsługa sprzedaży.

Model jest już sprawdzany w kilku placówkach. O działającym w ten sposób sklepie przy ul. Patriotów 43 w Warszawie informowały m.in. Portal Spożywczy, WP Finanse, „Rzeczpospolita” i Super Biznes. 27 września WP opisała również funkcjonowanie podobnego rozwiązania w Stokrotce przy al. Wojska Polskiego w Olsztynie.

Sieć podkreśla, że jest to na razie test. Decyzje dotyczące ewentualnego rozszerzenia modelu na kolejne placówki mają zostać podjęte po analizie wyników pilotażu.

Nie każdy produkt można kupić

Samoobsługowy model ma jednak ograniczenia. W niedzielę niehandlową klient nie kupi produktów wymagających sprawdzenia wieku lub dodatkowego zatwierdzenia transakcji przez personel.

Dotyczy to m.in. alkoholu, wyrobów tytoniowych, papierosów elektronicznych oraz napojów energetycznych sprzedawanych osobom objętym ograniczeniami wiekowymi.

W zwykłym dniu sprzedaż takich produktów przy kasie samoobsługowej wymaga interwencji pracownika. W modelu testowanym w niedziele takiej osoby na sali nie ma, dlatego część asortymentu pozostaje niedostępna.

Przepisy nie sprowadzają się tylko do obecności kasjera

Sprawa jest prawnie bardziej skomplikowana niż proste stwierdzenie, że brak pracownika automatycznie pozwala prowadzić sklep w niedzielę.

Ustawa o ograniczeniu handlu w niedziele i święta definiuje placówkę handlową jako obiekt, w którym prowadzony jest handel i wykonywane są czynności związane z handlem, jeżeli pracę wykonują w nim pracownicy lub osoby zatrudnione. Handel został z kolei zdefiniowany jako proces sprzedaży polegający na wymianie towaru lub wyrobu na środki pieniężne.

Przepisy przewidują również katalog wyjątków od zakazu. Jeden z nich dotyczy handlu towarami z automatów. Osobny wyjątek obejmuje placówki, w których handel prowadzi osobiście przedsiębiorca będący osobą fizyczną, we własnym imieniu i na własny rachunek.

Nie oznacza to jednak, że każdy sklep wyposażony w kasy samoobsługowe automatycznie mieści się w jednym z ustawowych wyjątków. Ocena konkretnego modelu może zależeć m.in. od tego, jakie czynności są wykonywane na terenie placówki, kto je wykonuje i czy są one bezpośrednio związane z handlem.

PIP kontroluje sklepy w niedziele

Państwowa Inspekcja Pracy od lat kontroluje sposób stosowania wyjątków od zakazu handlu. Najnowsze dane pokazują, że problem naruszeń pozostaje znaczący.

Według PIP w 2025 r. nieprawidłowości dotyczące stosowania ograniczeń stwierdzono w 33,2 proc. przeprowadzonych kontroli. Wśród 185 skontrolowanych sklepów wielkopowierzchniowych naruszenia wykryto w 41,1 proc. placówek. W przypadku mniejszych sklepów odsetek wyniósł 32,5 proc.

Nieprawidłowości dotyczyły 1567 pracowników, 820 osób zatrudnionych na innej podstawie niż stosunek pracy oraz 36 osób pracujących bez umowy.

PIP wskazuje jednocześnie, że jednym z najczęstszych problemów jest niewłaściwe wykorzystywanie wyjątków przewidzianych w ustawie.

Sąd Najwyższy ograniczył jeden ze sposobów obchodzenia zakazu

W sierpniu 2026 r. PIP zwróciła uwagę na wyrok Sądu Najwyższego z 10 czerwca 2026 r., sygn. akt III KK 26/26. Sprawa dotyczyła sklepów korzystających z wyjątku przewidzianego dla placówek działających w obiektach prowadzących działalność kulturalną.

W praktyce część przedsiębiorców urządzała w sklepach kąciki czytelnicze i powoływała się na działalność związaną z kulturą. Sąd Najwyższy uznał jednak, że samo stworzenie takiej przestrzeni nie zmienia podstawowego charakteru placówki handlowej.

PIP ocenia, że wyjątki od zakazu nie mogą być interpretowane rozszerzająco tylko po to, aby umożliwić normalne funkcjonowanie sklepu.

Za złamanie zakazu grozi nawet 100 tys. zł

Ustawa przewiduje odpowiedzialność za nielegalne powierzanie pracy w handlu w dni objęte zakazem. Grzywna może wynosić od 1 tys. do 100 tys. zł.

Dane PIP pokazują jednak, dlaczego przedsiębiorcy nadal poszukują modeli pozwalających prowadzić sprzedaż w niedziele. W materiałach dotyczących kontroli zakazu Inspekcja zwracała uwagę, że przy wysokich obrotach ekonomiczna korzyść z otwarcia sklepu może być dla niektórych podmiotów znaczna.

Dlatego kolejne rozwiązania coraz częściej nie polegają na próbie dopasowania sklepu do wyjątku pocztowego, kulturalnego czy gastronomicznego, lecz na ograniczeniu udziału człowieka w samej sprzedaży.

Automatyzacja może zmienić niedzielny handel

Pilotaż Stokrotki pokazuje szerszy kierunek zmian w handlu detalicznym. Kasy samoobsługowe były początkowo sposobem na skrócenie kolejek i ograniczenie kosztów obsługi. Teraz mogą stać się podstawą całkowicie nowych modeli działania sklepu.

Jeżeli sprzedaż może odbywać się bez kasjera, a większość czynności wykonywanych wcześniej przez personel przejmuje klient oraz system informatyczny, pojawia się pytanie o to, jak obowiązujące przepisy powinny być stosowane do takich placówek.

Na razie nie można przesądzić, że samoobsługowy model stanie się powszechnym sposobem funkcjonowania supermarketów w niedziele niehandlowe. Stokrotka prowadzi testy, a ich dalszy rozwój będzie zależał zarówno od wyników biznesowych, jak i od praktyki organów kontrolnych oraz wykładni przepisów.

Jedno jest już jednak widoczne: technologiczny rozwój handlu powoduje, że spór dotyczący niedzielnej sprzedaży coraz częściej nie dotyczy tego, czy sklep jest otwarty, lecz tego, czy do jego działania potrzebny jest pracownik.

Źródła:

• Super Biznes, 27 września 2026 r.
• Państwowa Inspekcja Pracy, „Czytelnia już nie pomoże ominąć zakazu handlu?”, 21 sierpnia 2026 r.
• WP Finanse, 27 września 2026 r.
• Rzeczpospolita, 26 września 2026 r.
• Bankier.pl, 23 września 2026 r.
• Radio ZET, 25 września 2026 r.
• Internetowy System Aktów Prawnych / ELI.