Forsal logo

Prezes nie może zasłaniać się niewiedzą. Kiedy brak kontroli nad finansami spółki może kosztować członka zarządu prywatny majątek? [Wywiad]

Stress,,Worry,And,Business,Man,On,Laptop,With,Online,Mistake,
Kiedy brak kontroli nad finansami spółki może kosztować członka zarządu prywatny majątek?/Shutterstock
Kontrola finansów spółki nie jest wyłącznie zadaniem księgowości czy dyrektora finansowego. Członkowie zarządu powinni wiedzieć, czy przedsiębiorstwo terminowo reguluje zobowiązania, jakie ma zadłużenie i czy nie grozi mu utrata płynności. Nie muszą osobiście analizować każdej faktury, ale nie mogą również bezkrytycznie polegać na zapewnieniach innych osób. Brak odpowiedniego nadzoru, szczególnie w sytuacji narastających problemów finansowych, może prowadzić do odpowiedzialności członków zarządu, także ich prywatnym majątkiem.

Jaki zakres odpowiedzialności za monitorowanie finansów spółki spoczywa na członkach zarządu? Kiedy brak kontroli nad finansami może prowadzić do odpowiedzialności prywatnym majątkiem? Na te i inne pytania odpowiedziała nam adw. Katarzyny Gabrysiak. Zapraszamy do zapoznania się z całym materiałem.

Monitorowanie finansów spółki: odpowiedzialność członków zarządu

Forsal.pl: Jaki zakres odpowiedzialności za monitorowanie finansów spółki spoczywa na członkach zarządu?

Katarzyna Gabrysiak: Członkowie zarządu są zobowiązani do prowadzenia spraw spółki z należytą starannością, wynikającą z zawodowego charakteru ich działalności. Obowiązek ten obejmuje również kontrolowanie jej sytuacji finansowej. Zarząd powinien znać nie tylko wyniki finansowe przedsiębiorstwa, ale także poziom jego zadłużenia, terminy płatności zobowiązań, stan należności od kontrahentów i przewidywane przepływy pieniężne. Szczególne znaczenie ma bieżąca ocena płynności finansowej, czyli zdolności spółki do terminowego regulowania zobowiązań.

Nie wystarczy raz w roku zapoznać się ze sprawozdaniem finansowym. Problemy z płynnością mogą pojawić się znacznie wcześniej, zanim znajdą odzwierciedlenie w rocznych wynikach. Dlatego zarząd powinien zapewnić sobie regularny dostęp do aktualnych informacji finansowych i reagować na pojawiające się zagrożenia.

Podział obowiązków pomiędzy członków zarządu nie oznacza automatycznego zwolnienia pozostałych osób z odpowiedzialności. Podobnie jest w przypadku powierzenia prowadzenia księgowości zewnętrznemu biuru rachunkowemu. Członek zarządu może korzystać z pomocy specjalistów, ale powinien również zapewnić odpowiedni nadzór nad powierzonymi im zadaniami.

Forsal.pl: Czy brak wiedzy o zadłużeniu lub utracie płynności może usprawiedliwiać członka zarządu?

KG: Samo twierdzenie, że członek zarządu nie wiedział o problemach finansowych spółki, co do zasady nie wystarczy, aby uwolnić go od odpowiedzialności. Jeżeli przez dłuższy czas nie interesował się kondycją przedsiębiorstwa, nie analizował otrzymywanych informacji i ignorował sygnały ostrzegawcze, niewiedza może świadczyć właśnie o niewłaściwym wykonywaniu obowiązków.

Nie oznacza to jednak, że każdy przypadek braku wiedzy automatycznie prowadzi do odpowiedzialności. Znaczenie mają konkretne okoliczności, w tym zakres obowiązków członka zarządu, dostęp do informacji, rzeczywiste możliwości działania oraz przyczyny, dla których nie wiedział o problemach przedsiębiorstwa.

Warto również pamiętać o zasadzie biznesowej oceny sytuacji, wynikającej z art. 293 § 3 Kodeksu spółek handlowych. Członek zarządu, który działa lojalnie wobec spółki i podejmuje decyzje w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, na podstawie odpowiednich informacji i analiz, korzysta z przewidzianej w tym przepisie ochrony.

Nie oznacza to jednak przyzwolenia na bierność. Przepis chroni podejmowanie uzasadnionego ryzyka gospodarczego, a nie ignorowanie zagrożeń czy rezygnację z kontroli nad sytuacją przedsiębiorstwa.

Na jakie sytuacje należy zwracać szczególną uwagę?

Forsal.pl: Jakie sygnały powinny skłonić zarząd do podjęcia działań?

KG: Problemy finansowe rzadko pojawiają się bez wcześniejszych sygnałów ostrzegawczych. Zarząd powinien zwrócić szczególną uwagę na sytuacje, w których:

  • spółka coraz częściej opóźnia płatności na rzecz kontrahentów;
  • narastają zaległości wobec pracowników, urzędu skarbowego lub ZUS;
  • spółka zaciąga nowe zobowiązania przede wszystkim po to, aby spłacać wcześniejsze;
  • zadłużenie rośnie, a przychody lub marże maleją;
  • kontrahenci coraz później regulują należności;
  • banki lub dostawcy wypowiadają umowy;
  • przeciwko spółce wszczynane są postępowania sądowe lub egzekucyjne;
  • przedsiębiorstwo ma coraz większe trudności z pozyskaniem finansowania.

Wystąpienie takich okoliczności nie musi jeszcze oznaczać niewypłacalności. Powinno jednak skłonić zarząd do dokładniejszej analizy sytuacji i podjęcia odpowiednich działań.

Szczególnie ważne jest odróżnienie przejściowych problemów z płynnością od niewypłacalności w rozumieniu Prawa upadłościowego. Zgodnie z art. 11 tej ustawy dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Ustawa przewiduje domniemanie takiej utraty zdolności, jeżeli opóźnienie w wykonywaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące.

W przypadku osób prawnych, w tym spółek z o.o., niewypłacalność może również wynikać z nadmiernego zadłużenia, gdy zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące. Przy tej ocenie należy jednak uwzględnić szczegółowe zasady ustawowe dotyczące ustalania wartości majątku i zobowiązań.

Trzeba podkreślić, że okres trzech miesięcy nie jest terminem, przez który zarząd może bezpiecznie czekać na poprawę sytuacji. Niewypłacalność może wystąpić wcześniej, a obowiązek podjęcia działań powstaje już w chwili zaistnienia odpowiednich przesłanek ustawowych.

Forsal.pl: Kiedy brak kontroli nad finansami może prowadzić do odpowiedzialności prywatnym majątkiem?

KG: Samo pogorszenie sytuacji finansowej spółki nie oznacza jeszcze osobistej odpowiedzialności członków zarządu. Ryzyko pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy nie podejmują oni działań wymaganych przepisami prawa, mimo że istnieją ku temu podstawy.

Zgodnie z art. 21 Prawa upadłościowego wniosek o ogłoszenie upadłości powinien zostać złożony nie później niż w terminie 30 dni od dnia wystąpienia podstawy do jej ogłoszenia.

W przypadku spółki z o.o. obowiązek ten obciąża co do zasady każdego członka zarządu uprawnionego do prowadzenia spraw i reprezentowania spółki, również wtedy, gdy reprezentacja wymaga współdziałania kilku osób. Nie można zatem zakładać, że obowiązek ten dotyczy wyłącznie prezesa albo członka zarządu odpowiedzialnego za finanse.

Szczególne znaczenie ma art. 299 Kodeksu spółek handlowych. Jeżeli egzekucja przeciwko spółce z o.o. okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu mogą odpowiadać solidarnie za jej zobowiązania.

Nie zawsze oznacza to konieczność przeprowadzenia pełnego postępowania egzekucyjnego. Bezskuteczność egzekucji może zostać wykazana również innymi dowodami, jeżeli dostatecznie potwierdzają one brak możliwości zaspokojenia wierzyciela z majątku spółki.

Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności na zasadach określonych w art. 299 § 2 KSH, wykazując między innymi, że:

  • we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości;
  • we właściwym czasie otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu;
  • niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy;
  • pomimo niezgłoszenia wniosku wierzyciel nie poniósł szkody.

Odrębną podstawę odpowiedzialności przewiduje art. 293 KSH, dotyczący szkody wyrządzonej samej spółce wskutek działania lub zaniechania sprzecznego z prawem albo umową spółki. Nie można również zapominać o odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki, której zasady określa art. 116 Ordynacji podatkowej.

Każda z tych podstaw odpowiedzialności ma własne przesłanki. Nie można więc przyjmować, że członek zarządu odpowiada prywatnym majątkiem za każde zobowiązanie spółki wyłącznie dlatego, że pełnił określoną funkcję.

Nadzór nad finansami przedsiębiorstwa: dokumentacja

Forsal.pl: Jak w praktyce dokumentować nadzór nad finansami przedsiębiorstwa?

KG: Dokumentacja może mieć istotne znaczenie, jeżeli w przyszłości pojawi się spór dotyczący odpowiedzialności członka zarządu. Pozwala wykazać, jakie informacje były dostępne, kiedy zarząd dowiedział się o problemach oraz jakie działania podjął w odpowiedzi na zagrożenia.

W praktyce warto zadbać o:

  • regularne raporty finansowe obejmujące przychody, koszty, należności i zobowiązania;
  • zestawienia zobowiązań przeterminowanych;
  • prognozy przepływów pieniężnych na kolejne tygodnie i miesiące;
  • dokumentowanie analiz sytuacji finansowej oraz decyzji zarządu;
  • zachowywanie opinii księgowych, prawników, doradców podatkowych i restrukturyzacyjnych;
  • dokumentowanie negocjacji z wierzycielami oraz podejmowanych działań naprawczych;
  • ustalenie zasad przekazywania zarządowi informacji o istotnych zagrożeniach.

Nie wystarczy jednak samo gromadzenie dokumentów. Liczy się przede wszystkim sposób wykorzystywania zawartych w nich informacji. Jeżeli raport wskazuje na narastające zadłużenie albo trudności z regulowaniem zobowiązań, zarząd powinien ustalić przyczyny takiej sytuacji, ocenić jej konsekwencje i rozważyć możliwe rozwiązania.

Forsal.pl: A jak powinien postępować zarząd jednoosobowy?

KG: W spółce z jednoosobowym zarządem nie ma obowiązku organizowania posiedzeń zarządu tylko po to, aby dokumentować podejmowane decyzje. Nie oznacza to jednak, że prezes powinien rezygnować z ich utrwalania.

Dobrym rozwiązaniem jest sporządzanie krótkich notatek z okresowych przeglądów finansowych. Powinny one wskazywać datę analizy, najważniejsze ustalenia, dostrzeżone zagrożenia oraz planowane działania. W przypadku istotnych decyzji gospodarczych warto również zachowywać dokumenty, analizy i opinie, na których oparto rozstrzygnięcie.

Taka dokumentacja nie zastępuje wymaganych prawem działań, ale może pomóc wykazać, że prezes rzeczywiście kontrolował sytuację spółki i reagował na pojawiające się problemy.

Jak ograniczyć ryzyko odpowiedzialności zarządu: narzędzia i procedury

Forsal.pl: Jakie procedury i narzędzia warto wdrożyć, aby ograniczyć ryzyko odpowiedzialności zarządu?

KG: System kontroli finansowej nie musi być skomplikowany. Powinien przede wszystkim odpowiadać wielkości przedsiębiorstwa i pozwalać na odpowiednio wczesne wykrywanie zagrożeń.

W mniejszych spółkach wystarczającym rozwiązaniem organizacyjnym może być comiesięczny raport przygotowywany przez księgowość, uzupełniony o zestawienie zobowiązań, należności oraz prognozę płynności na kolejne tygodnie. Jeżeli sytuacja finansowa zaczyna się pogarszać, częstotliwość raportowania powinna zostać zwiększona.

W większych przedsiębiorstwach warto wdrożyć bardziej rozbudowane narzędzia controllingu finansowego i systemy wczesnego ostrzegania.

Niezależnie od wielkości spółki zarząd powinien określić:

  • jakie informacje finansowe otrzymuje i z jaką częstotliwością;
  • które wskaźniki świadczą o zwiększonym ryzyku;
  • kto odpowiada za zgłaszanie problemów finansowych;
  • kiedy należy przeprowadzić pogłębioną analizę sytuacji;
  • w jakich okolicznościach konieczna jest konsultacja z prawnikiem lub doradcą restrukturyzacyjnym.

Szczególne znaczenie ma przygotowanie procedury na wypadek zagrożenia niewypłacalnością. Pozwala ona ograniczyć ryzyko opóźnienia decyzji, które z punktu widzenia odpowiedzialności zarządu mogą mieć kluczowe znaczenie.

Warto przy tym pamiętać, że samo rozpoczęcie rozmów z wierzycielami czy podjęcie działań restrukturyzacyjnych nie oznacza automatycznie zwolnienia z obowiązków wynikających z Prawa upadłościowego. Żadna procedura nie daje całkowitej ochrony przed odpowiedzialnością. Może jednak istotnie zmniejszyć ryzyko przeoczenia zagrożeń i pomóc wykazać, że zarząd podejmował decyzje w sposób świadomy, na podstawie dostępnych informacji.

Największym błędem jest sytuacja, w której członek zarządu zaczyna interesować się finansami spółki dopiero wtedy, gdy wierzyciele kierują sprawy do sądu albo komornika. Na tym etapie możliwości działania bywają już znacznie ograniczone.

Odpowiedzialne zarządzanie wymaga nie tylko podejmowania decyzji biznesowych, ale także systematycznego sprawdzania, czy spółka jest w stanie wywiązywać się ze swoich zobowiązań.

Źródło: forsal.pl
Copyright
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję
Iga Leszczyńska
Iga Leszczyńska

Doktor nauk społecznych w dyscyplinie nauk o bezpieczeństwie, absolwentka Wojskowej Akademii Technicznej. Stopień doktora uzyskała na podstawie rozprawy pt. "Koncepcja systemu bezpieczeństwa socjalnego Polski z uwzględnieniem zjawiska prekariatu", poświęconej wyzwaniom współczesnej polityki społecznej i rynku pracy. Specjalizuje się w zagadnieniach dotyczących polityki rodzinnej, rynku pracy oraz systemu zabezpieczenia społecznego.

Zobacz wszystkie artykuły tego autora11 listopada w Warszawie. Miasto informuje o 20 zgromadzeniach i Marszu Niepodległości [stan na 9.11.2026 r.] »
adwokat, Kancelaria Adwokacka Athena, Wrocław, fot. Materiały prasowe
Katarzyna Gabrysiak

Adwokat Katarzyna Gabrysiak prowadzi Kancelarię Adwokacką ATHENA, świadczącą pomoc prawną na rzecz przedsiębiorców oraz klientów indywidualnych. Kancelaria specjalizuje się w prawie nieruchomości, prawie cywilnym i gospodarczym, sporach sądowych oraz kompleksowej obsłudze prawnej firm.

W ramach praktyki nieruchomości Kancelaria doradza m.in. przy transakcjach sprzedaży i nabycia nieruchomości, inwestycjach, najmie, sporach dotyczących nieruchomości oraz prawnej weryfikacji planowanych przedsięwzięć. Istotnym obszarem działalności jest również obsługa przedsiębiorców, obejmująca bieżące doradztwo, przygotowywanie i opiniowanie umów, dochodzenie należności, prowadzenie sporów oraz wsparcie w sprawach korporacyjnych.

Kancelaria prowadzi także sprawy z zakresu prawa bankowego, w tym spory dotyczące umów kredytowych w tym firmowych.

Zobacz wszystkie artykuły tego autoraPrezes nie może zasłaniać się niewiedzą. Kiedy brak kontroli nad finansami spółki może kosztować członka zarządu prywatny majątek? [Wywiad] »
Zapisz się na newsletter
Zapisz się na newsletter Forsal.pl „Finanse osobiste” i otrzymuj najważniejsze informacje finansowe, które mogą wpłynąć na Twoje finanse osobiste.

Zapisując się na newsletter wyrażasz zgodę na otrzymywanie treści reklam również podmiotów trzecich

Administratorem danych osobowych jest INFOR PL S.A. Dane są przetwarzane w celu wysyłki newslettera. Po więcej informacji kliknij tutaj