Ustawa zawiera preambułę: "Uznając za cel zapewnienie osobom z niepełnosprawnościami wsparcia umożliwiającego niezależne życie zgodnie z art. 19 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych sporządzonej w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1169 oraz z 2018 r. poz. 1217) uchwala się co następuje: (...)".
Koniec z zależnością od rodziny? Nowy standard wsparcia
Do tej pory codzienne funkcjonowanie wielu osób z niepełnosprawnościami w dużej mierze opierało się na pomocy najbliższych – rodziców, rodzeństwa czy partnerów. Ustawa o asystencji osobistej ma to zmienić, tworząc trwały, powszechnie dostępny system wsparcia, niezależny od zaangażowania rodziny.
Jak podkreśla Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, nowe przepisy wyznaczają „nowy standard podmiotowości i równego traktowania”, dając osobom z niepełnosprawnościami realny wpływ na własne życie, a ich bliskim – przestrzeń na odpoczynek i realizację własnych planów zawodowych czy osobistych. Resort zwraca uwagę, że samodzielność uzyskana dzięki asystencji otwiera drogę nie tylko do aktywności społecznej, ale też do pełniejszego udziału w rynku pracy.
Na czym polega asystencja osobista?
Zgodnie z definicją zawartą w ustawie, asystencja osobista to zorganizowana forma indywidualnego wsparcia, które ma umożliwić osobie z niepełnosprawnością wykonywanie codziennych czynności, swobodne poruszanie się oraz uczestnictwo w życiu społecznym i zawodowym – zgodnie z jej własną wolą i potrzebami.
W praktyce oznacza to pomoc dopasowaną indywidualnie do konkretnej osoby. Asystent będzie mógł wspierać użytkownika m.in. w:
- czynnościach samoobsługowych,
- poruszaniu się i przemieszczaniu,
- prowadzeniu domu i załatwianiu spraw urzędowych,
- nauce, pracy oraz udziale w wydarzeniach kulturalnych i rekreacyjnych.
Ważne
Kluczowa zasada, na jakiej opiera się cały system, brzmi: to osoba korzystająca z asystencji decyduje, w czym i w jaki sposób chce otrzymać wsparcie. Po odpowiednim przeszkoleniu asystent będzie mógł wykonywać również wybrane czynności medyczno-pielęgnacyjne.
Droga legislacyjna: trzy projekty, jedno rozwiązanie
W toku prac parlamentarnych pod obrady trafiły trzy odrębne projekty ustawy – prezydencki, poselski oraz rządowy. Ostatecznie za projekt wiodący uznano propozycję przygotowaną przez stronę rządową, opracowaną w biurze ówczesnego pełnomocnika rządu do spraw osób niepełnosprawnych, Łukasza Krasonia. To właśnie ten dokument stał się podstawą przyjętej przez Sejm ustawy.
Kto i na jakich zasadach skorzysta z asystencji?
Ustawa precyzyjnie określa krąg osób uprawnionych do wsparcia. Docelowo z asystencji będą mogły korzystać osoby z niepełnosprawnościami w wieku od 18 do 65 lat, u których stwierdzono co najmniej 80 punktów w skali potrzeby wsparcia. Od 2030 roku grono to poszerzy się o młodzież od 13. roku życia. Wymiar przyznawanego wsparcia będzie zróżnicowany:
- osoby dorosłe będą mogły otrzymać od 20 do 240 godzin asystencji miesięcznie (docelowo),
- osoby w wieku od 13 do 18 lat – od 20 do 80 godzin miesięcznie.
Warto zaznaczyć, że pełny wymiar godzin nie zostanie wprowadzony od razu. W 2028 roku maksymalny miesięczny limit dla osób dorosłych wyniesie 200 godzin, w 2029 roku wzrośnie do 220 godzin, a docelowy pułap 240 godzin zostanie osiągnięty w kolejnych latach.
System przewiduje też pewną elastyczność w rozliczaniu godzin – niewykorzystane w danym miesiącu (maksymalnie 50 proc. miesięcznego limitu, nie więcej niż 100 godzin) będzie można przenieść na kolejny miesiąc. Godziny niewykorzystane w skali całego roku kalendarzowego przepadają jednak bezpowrotnie i nie przechodzą na rok następny.
Jak przebiega procedura przyznawania wsparcia?
Decyzję o przyznaniu prawa do asystencji osobistej wyda wojewódzki zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności, na podstawie ustaleń dwóch jego członków. Podstawą oceny będą: formularz samooceny wypełniony przez wnioskodawcę, bezpośredni wywiad z osobą z niepełnosprawnością oraz wynik oceny poziomu potrzeby wsparcia.
Istotnym elementem nowego systemu jest stabilność przyznawanego wsparcia – prawo do asystencji będzie przyznawane na okres od roku do pięciu lat, co ma dać użytkownikom poczucie bezpieczeństwa i możliwość planowania codziennego funkcjonowania w dłuższej perspektywie. Co ważne, osoba, która uzyskała prawo do asystencji przed ukończeniem 65. roku życia, nie straci go automatycznie po osiągnięciu tego wieku – zachowa uprawnienie aż do upływu okresu wskazanego w decyzji.
Kto zorganizuje asystencję i kto zostanie asystentem?
Organizacją usług asystencji osobistej zajmie się powiat – samodzielnie albo poprzez powierzenie tego zadania innemu podmiotowi, na przykład organizacji pozarządowej. Realizator (czyli powiat, gmina działająca na podstawie porozumienia z powiatem, lub podmiot wpisany do Rejestru realizatorów) będzie miał obowiązek zapewnić liczbę asystentów odpowiadającą faktycznym potrzebom określonym w decyzjach administracyjnych.
Użytkownicy zyskają realny wpływ na wybór osoby, która będzie ich wspierać. Będą mogli samodzielnie wskazać konkretnego asystenta albo poprosić o przedstawienie kandydatów. W tym drugim przypadku realizator będzie miał 30 dni kalendarzowych na zaproponowanie co najmniej dwóch osób, które wcześniej wyraziły zgodę na pełnienie tej funkcji.
Sami asystenci – wpisani do specjalnego Rejestru asystentów – będą mogli świadczyć usługi w wymiarze nieprzekraczającym 276 godzin miesięcznie łącznie, biorąc pod uwagę wsparcie udzielane wszystkim obsługiwanym osobom. Ustawa przewiduje dla nich także dostęp do superwizji – systematycznego wsparcia zawodowego, mającego pomóc w utrzymaniu wysokiej jakości świadczonych usług oraz radzeniu sobie z trudnościami pojawiającymi się w codziennej pracy.
Ważne
Za swoją pracę asystenci mają otrzymywać wynagrodzenie w przedziale od 49 do 55 zł brutto za godzinę, w zależności od zakresu potrzeb osoby, której udzielają wsparcia.
Kiedy nowe przepisy zaczną obowiązywać?
Choć pierwotnie planowano wejście ustawy w życie już w 2027 roku, ostatecznie termin ten przesunięto na 2028 rok. To właśnie wtedy powiaty będą musiały uruchomić system asystencji osobistej i zapewnić jego dostępność mieszkańcom.
Przyjęta przez Sejm ustawa o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami to jedna z najważniejszych zmian systemowych w obszarze polityki społecznej ostatnich lat. Po raz pierwszy asystencja osobista ma stać się powszechnie dostępnym, obligatoryjnym instrumentem wsparcia, dostępnym w każdym powiecie w kraju, a nie – jak dotąd – rozwiązaniem o ograniczonym, często lokalnym zasięgu. Nowy system opiera się na kilku filarach: indywidualnie dopasowanym wymiarze godzin wsparcia, wieloletniej stabilności przyznawanego prawa, realnym wpływie osoby z niepełnosprawnością na wybór asystenta oraz jasno określonych zasadach finansowania i wynagradzania asystentów. Choć pełne wdrożenie rozwiązania rozłożono w czasie – z docelowym limitem 240 godzin miesięcznie osiąganym stopniowo – to sama zmiana ma szansę realnie odciążyć rodziny osób z niepełnosprawnościami i otworzyć przed nimi samymi nowe możliwości w życiu społecznym i zawodowym. Teraz ustawa czeka na dalsze kroki legislacyjne w Senacie oraz podpis Prezydenta.
Podstawa prawa
Ustawa z dnia 18 września 2026 r. o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami (oczekuje na podpis Prezydenta)
Opiekun naukowy sekcji Prawa Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Studenckiej Poradni Prawnej UAFM w Krakowie. Członek Polskiej Sieci Naukowej Prawa Pracy i Zabezpieczenia Społecznego „Cooperante”. Współpracuje z Kancelarią Adwokacką oraz z Kancelarią Radcy Prawnego. Redaktor w wydawnictwie Infor PL S.A. oraz twórca ponad dwóch tysięcy tekstów prawniczych, w zakresie analiz prawnych, aktualności legislacyjnych oraz orzeczniczych w portalu Infor.pl, DGP – Dziennik Gazeta Prawna, Forsal, Dziennik.pl, ZdrowieGo oraz w wydawnictwie C.H. Beck Sp. z o.o. w ramach Systemu Informacji Prawnej Legalis – n.ius. Autorka kilkudziesięciu publikacji naukowych oraz prelegentka na konferencjach naukowych (polskich i międzynarodowych). Prywatnie, szczęśliwa posiadaczka Springer Spaniela Angielskiego, podróżniczka i pasjonatka Włoch oraz kolarstwa górskiego typu MTB.