Rzecznik Praw Obywatelskich pozytywnie ocenił kompleksowe uregulowanie zagadnień wykonywania czynności medyczno-pielęgnacyjnych, które wydają się być adekwatne do potrzeb zainteresowanych. Dodatkowo gwarantem ich jakości będzie instruktaż specjalistyczny, przeprowadzony przez lekarza, pielęgniarkę lub ratownika medycznego. Natomiast krytycznej ocenie poddał kilka istotnych uregulowań.
1.Ograniczenie wiekowe
Docelowo usługa asystencji osobistej ma być kierowana do osób w wieku 13 a 65 lat (do 2030 roku pełnoletnich). RPO wskazał na potrzebę obniżenia tego wieku z uwagi na niepodjęcie prac nad wprowadzeniem przepisów wdrażających program pilotażowy asystenta ucznia o specjalnych potrzebach edukacyjnych a także zdrowotnych.
Również górna granica wieku wynika z błędnego założenia, że osoby starsze nie pracują i nie wracają na rynek pracy po ukończeniu 65 lat. Dodatkowo kryterium wiekowe powinno uwzględniać działania osób z niepełnosprawnością nie tylko w zakresie aktywności zawodowej, ale również innego rodzaju potrzeb.
2. Ograniczenie wymiaru godzin
Został w porównaniu z poprzednimi projektami znacznie obniżony minimalny limit godzin do 20 miesięcznie (z 30). Maksymalna wysokość została utrzymana na poziomie 240 godzin oraz 80 dla nastolatków. W pierwszych latach obowiązywania ustawy maksymalna pula nie będzie przyznawana. RPO wskazał, że w przypadku części osób – a co do zasady asystencja systemowa jest docelowo skierowana dla osób o największych potrzebach wsparcia – nawet największy limit będzie niewystarczający - 240 h miesięcznie to ok. 8,5 h dziennie. Natomiast niektórzy beneficjenci, których wsparcie określono na poziomie 80 punktów i więcej, wymagają pomocy całodobowej aby móc prowadzić samodzielne życie.
3. Okres obowiązywania decyzji przyznającej prawo do asystencji osobistej
Rzecznik zwrócił uwagę na problemy organizacyjne wojewódzkich zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności, które już aktualnie mają istotne opóźnienia w zakresie wydawania decyzji ustalających poziom potrzeby wsparcia – zamiast wynikających z przepisów trzech miesięcy sprawy oczekują na rozpoznanie po kilka albo nawet kilkanaście miesięcy. W związku z tym decyzja przyznająca prawo do asystencji osobistej powinna być wydawana na okres na który osoba została zaliczona do osób niepełnosprawnych z ustaleniem stopnia niepełnosprawności – jest to czas nie dłuższy niż 7 lat.
4. Forma prawna nawiązania współpracy z asystentem osobistym
W ocenie RPO powinna istnieć możliwość zatrudnienia asystenta na podstawie umowy o pracę. Natomiast z zapisów ustawy wynika, iż umowa może mieć charakter hybrydowy, łączący cechy umowy o pracę i umowy zlecenie (płatny czas wolny w ciągu roku kalendarzowego będący substytutem urlopu) co rodzi ryzyko sporów. Dodatkowo nie wydaje się właściwe wpisywanie w ustawie stawek godzinowych, nie uwzględniono również możliwości ich waloryzacji.
5. Finansowanie systemu
Ustalony procentowy koszt obsługi realizowanego zadania jest niewystarczający, nawet mając na względzie wyższą stawkę w okresie wdrażania. Zbyt mało środków może istotnie utrudnić właściwą realizacje programu.
Rzecznik zważywszy na zapisy Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych negatywnie ocenił również wycofaniu się z możliwości samozatrudnienia czy szerokiego wyboru asystenta osobistego przez osobę z niepełnosprawnością.
