Do RPO od lat trafiają skargi obywateli, którzy tracą swoje działki, domy lub grunty pod inwestycje drogowe, a później przez długi czas czekają na należne pieniądze.
W praktyce często mijają miesiące, a czasem nawet lata, zanim wywłaszczony właściciel otrzyma jakąkolwiek rekompensatę. Tymczasem nieruchomość trzeba oddać niemal od razu. To właśnie ten rozdźwięk budzi największe emocje. Państwo szybko przejmuje grunt potrzebny pod inwestycję, ale sama procedura ustalenia i wypłaty odszkodowania potrafi ciągnąć się bardzo długo.
Ze spraw prowadzonych przez RPO wynika, że w tym czasie obywatele ponosza dodatkowe koszty związane z walką o właściwą wycenę nieruchomości. Jeśli uznają, że operat przygotowany na zlecenie urzędu zaniża wartość działki albo domu, muszą na własny koszt zamawiać tzw. kontroperaty szacunkowe sporządzane przez niezależnych rzeczoznawców majątkowych. Problem w tym, że postępowania odszkodowawcze bywają tak przewlekłe, iż takie ekspertyzy trzeba przygotowywać ponownie, bo ceny nieruchomości zdążą się w międzyczasie mocno zmienić.
RPO: obecne przepisy dotyczące wywłaszczeń nieruchomości wymagają zmian
Rzecznik Praw Obywatelskich od lat podkreśla, że system wymaga pilnej reformy. Na nieprawidłowości zwracała uwagę już Najwyższa Izba Kontroli ponad dekadę temu. Polska przegrywała też sprawy przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka dotyczące przewlekłości postępowań odszkodowawczych.
– Przewlekłe ustalanie wysokości odszkodowania prowadzi do naruszania praw osób wywłaszczonych, w szczególności prawa do otrzymania słusznego odszkodowania bez nieuzasadnionej zwłoki – podkreślił RPO Marcin Wiącek.
Jak zaznacza Rzecznik, po wielu latach obowiązywania specustawy drogowej trudno nadal tłumaczyć takie praktyki koniecznością szybkiego rozwoju infrastruktury i nadrabiania cywilizacyjnych zaległości. Jego zdaniem państwo powinno dziś zapewniać rozwiązania, które w równym stopniu chronią interes publiczny i prawa obywateli.
RPO: rząd sam przyznaje, że przepisy są wadliwe
RPO zwrócił uwagę, że problem dostrzega również sama Rada Ministrów. W uzasadnieniu projektu nowelizacji przepisów dotyczących Centralnego Portu Komunikacyjnego z września 2025 roku wskazano wprost, że obecne regulacje mogą prowadzić do sytuacji, w której osoba wywłaszczona nie otrzyma nawet zaliczki na odszkodowanie przed koniecznością opuszczenia nieruchomości.
Zdaniem Rzecznika trudno zaakceptować sytuację, w której państwo dostrzega wadliwość systemu, ale poprawia przepisy jedynie dla wybranych inwestycji – przede wszystkim związanych z CPK -podczas gdy problem dotyczy znacznie większej liczby obywateli wywłaszczanych pod drogi i inne inwestycje publiczne.
Ministerstwo Infrastruktury: specustawa miała przyspieszyć inwestycje
Ministerstwo Infrastruktury odpowiada, że głównym celem specustawy drogowej było uproszczenie i przyspieszenie budowy dróg w Polsce. Resort podkreśla, że inwestycje drogowe mają szczególny charakter – często obejmują setki nieruchomości jednocześnie i dotyczą bardzo wielu właścicieli.
Dodatkowym problemem jest rozdrobnienie gruntów w Polsce. Według ministerstwa właśnie dlatego zdecydowano się oddzielić decyzję o realizacji inwestycji drogowej (ZRID) od decyzji ustalającej wysokość odszkodowania. Resort uważa, że takie rozwiązanie pozwala sprawniej prowadzić inwestycje i lepiej zabezpiecza interes publiczny.
Teoretycznie są terminy. W praktyce obywatele czekają bardzo długo na odszkodowania
Zgodnie z przepisami decyzja ustalająca wysokość odszkodowania powinna zostać wydana w ciągu 30 dni od momentu, gdy decyzja ZRID stanie się ostateczna. Jeżeli jednak inwestycji nadano rygor natychmiastowej wykonalności– a w praktyce dzieje się tak bardzo często – termin ten wydłuża się do 60 dni.
Jednocześnie własność nieruchomości przechodzi na Skarb Państwa albo samorząd z mocy prawa. Oznacza to, że obywatel może już nie być właścicielem swojej nieruchomości, mimo że nadal nie otrzymał pełnego odszkodowania. Przepisy przewidują możliwość wypłaty zaliczki w wysokości 70 proc. ustalonego odszkodowania. Aby ją otrzymać, właściciel musi jednak złożyć odpowiedni wniosek.
Ministerstwo podkreśla, że rozwiązanie to miało umożliwić szybsze uzyskanie części rekompensaty. Problem polega jednak na tym, że pełna wypłata nadal często następuje dopiero po wielu miesiącach, a czasem nawet latach. Resort nie przedstawił również danych pokazujących, ile faktycznie trwają postępowania odszkodowawcze w praktyce.
Wyższa zaliczka za wywłaszczenie nieruchomości. To i inne możliwe zmiany w przepisach
Ministerstwo Infrastruktury zapowiada, że rozważa zmiany w specustawie drogowej. Jednym z pomysłów jest zwiększenie wysokości zaliczki z 70 do 85 proc. wartości odszkodowania. Planowane jest również rozszerzenie prawa do zaliczki także na sytuacje, w których decyzji ZRID nie nadano rygoru natychmiastowej wykonalności.
Resort analizuje też możliwość wprowadzenia przepisu, zgodnie z którym postępowanie odszkodowawcze byłoby wszczynane automatycznie już w momencie uprawomocnienia decyzji ZRID albo nadania jej rygoru natychmiastowej wykonalności.
CPK kończy skup gruntów pod lotnisko
Tymczasem spółka Centralny Port Komunikacyjny poinformowała o zakończeniu skupu gruntów w ramach Programu Dobrowolnych Nabyć na terenie przyszłego lotniska realizowanego w ramach programu „Port Polska”.
Do końca grudnia 2025 roku spółka nabyła 2526 działek o łącznej powierzchni ponad 2508 hektarów. Wykupiono również 235 z 310 budynków mieszkalnych znajdujących się na obszarze planowanego lotniska. Spółka zapowiada, że proces wywłaszczeń dla pierwszego etapu inwestycji ma zakonczyć się w 2026 roku. Kolejne działania obejmą m.in. tereny pod budowę linii Kolei Dużych Prędkości Warszawa–Łódź.
Nie jest znana ogólna liczba wywłaszczeń dokonywanych pod budowę dróg, autostrad oraz innych inwestycji. GDDKiA, wojewodowie i samorządy publikują jedynie dane fragmentaryczne -zwykle dla konkretnych inwestycji albo odcinków dróg.
