Ostatnia pensja, rozliczenie urlopu, świadectwo pracy i formalności w ZUS. Przy przejściu na emeryturę łatwo przeoczyć jeszcze jedną należność – odprawę emerytalno-rentową. W zależności od miejsca zatrudnienia i obowiązujących przepisów może ona wynosić od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych.
Co więcej, zakończenie pracy nie zamyka drogi do odzyskania zaległego świadczenia. Były pracownik może wystąpić o jego wypłatę również wtedy, gdy od pewnego czasu pobiera już emeryturę – potwierdza Państwowa Inspekcja Pracy.
Komu przysługuje odprawa emerytalna i rentowa? Oto warunki
Zgodnie z art. 921 Kodeksu pracy prawo do odprawy przysługuje pracownikowi, który spełnia warunki uprawniające do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, a jego zatrudnienie zakończyło się w związku z przejściem na jedno z tych świadczeń. Umowę można rozwiązać za porozumieniem stron albo za wypowiedzeniem. Znaczenie mają okoliczności zakończenia zatrudnienia i jego związek z przejściem na emeryturę lub rentę.
Odprawę może otrzymać również osoba, która osiągnęła wiek emerytalny kilka lat wcześniej, ale zdecydowała się dłużej pracować. Prawo do pieniędzy powstaje w związku z zakończeniem stosunku pracy, po spełnieniu ustawowych warunków.
Ważne
Świadczenie wypłaca pracodawca, a nie ZUS, i przysługuje ono osobom zatrudnionym w ramach stosunku pracy. Prowadzenie działalności gospodarczej czy wykonywanie zleceń nie daje prawa do odprawy przewidzianej w Kodeksie pracy.
Odprawa ma charakter jednorazowy. Osoba, która otrzymała ją przy przejściu na rentę, co do zasady nie nabędzie ponownie tego prawa przy późniejszym przejściu na emeryturę.
Ile wynosi odprawa emerytalna w 2026 roku? Niektórzy otrzymają sześć pensji
Kodeks pracy gwarantuje odprawę w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia, niezależnie od stażu pracy. Przy podstawie wynagrodzenia wynoszącej 5500 zł brutto pracownik otrzyma więc 5500 zł brutto.Wyższe świadczenia przewidziano między innymi dla pracowników samorządowych i nauczycieli. W ich przypadku wysokość odprawy zależy od stażu uprawniającego do świadczenia.
Staż pracy| | Wysokość odprawy |
|---|---|
Co najmniej 10 lat | 2-miesięczne wynagrodzenie |
Co najmniej 15 lat | 3-miesięczne wynagrodzenie |
Co najmniej 20 lat | 6-miesięczne wynagrodzenie |
W przypadku pracowników samorządowych podstawą jest art. 38 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych, a nauczycieli – art. 87 Karty Nauczyciela. Przy stażu krótszym niż 10 lat może przysługiwać odprawa jednomiesięczna na ogólnych zasadach Kodeksu pracy. W niektórych zakładach pracy korzystniejsze warunki wynikają również z regulaminów wynagradzania lub układów zbiorowych.
Podstawę odprawy oblicza się według zasad stosowanych przy ustalaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. Dlatego na wysokość wypłaty mogą wpływać odpowiednie dodatki i zmienne składniki wynagrodzenia.
Odprawa nauczycielska w 2026 roku. Miesiąc stażu może oznaczać 19,5 tys. zł różnicy
Od 1 stycznia 2026 r. obowiązują korzystniejsze zasady przyznawania odpraw nauczycielom. Po 20 latach pracy przysługuje świadczenie w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia. Wcześniej nauczyciel z takim stażem otrzymywał co do zasady odprawę trzymiesięczną.
Jak duże znaczenie może mieć przekroczenie progu stażowego, pokazuje to przykład dwóch nauczycielek kończących pracę w 2026 r.
Przykład
Pani Anna ma 19 lat i 11 miesięcy stażu uprawniającego do odprawy. Jej wynagrodzenie stanowiące podstawę obliczenia świadczenia wynosi 6500 zł brutto. Przy spełnieniu pozostałych warunków otrzyma odprawę trzymiesięczną, czyli 19 500 zł brutto.
Pani Maria ma pełne 20 lat takiego stażu. Przy identycznej podstawie wynagrodzenia jej odprawa wyniesie 39 000 zł brutto.
Różnica to aż 19 500 zł.
Przed ustaleniem terminu odejścia z pracy opłaca się więc dokładnie sprawdzić dokumenty potwierdzające staż. Zgodnie z Kartą Nauczyciela uwzględnia się również poprzednio zakończone okresy zatrudnienia, także poza szkołą, oraz inne okresy zaliczane na podstawie odrębnych przepisów. Nowe zasady obejmują także nauczycieli przechodzących na rentę z tytułu niezdolności do pracy lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne. Dla osób zatrudnionych równocześnie w kilku szkołach przewidziano odrębną regułę: odprawę określoną w art. 87 wypłaca szkoła wskazana jako podstawowe miejsce zatrudnienia.
Ważne
Podwyższenie stawek od 2026 r. dotyczy uprawnień powstających pod rządami nowych przepisów. Osoby, które nabyły prawo do odprawy wcześniej, nie otrzymują z tego powodu automatycznego wyrównania.
Emeryt może odzyskać zaległą odprawę. Ma na to zasadniczo trzy lata
Pracodawca powinien wypłacić odprawę najpóźniej w dniu rozwiązania stosunku pracy. Takie stanowisko przedstawia Państwowa Inspekcja Pracy, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 1998 r., sygn. I PKN 508/97.
Wypłaty nie powinno się uzależniać od przedstawienia decyzji ZUS o przyznaniu emerytury. Decyzja może zostać wydana później, jeśli pracownik rzeczywiście spełnia wymagane warunki.
A co w sytuacji, gdy pracodawca pominął odprawę w końcowym rozliczeniu?
Przykład
Załóżmy, że pan Marek przeszedł na emeryturę 31 marca 2024 r. Przy zakończeniu pracy powinien otrzymać 5200 zł brutto odprawy, ale pieniądze nigdy nie trafiły na jego konto. Dopiero w listopadzie 2026 r. dowiedział się o przysługującym mu świadczeniu.
Pan Marek nadal może dochodzić zapłaty. Zgodnie z art. 291 § 1 Kodeksu pracy roszczenia ze stosunku pracy przedawniają się co do zasady po trzech latach od dnia ich wymagalności. W przypadku odprawy emerytalno-rentowej termin ten liczy się zasadniczo od dnia rozwiązania stosunku pracy.
Przy standardowym biegu przedawnienia roszczenie pana Marka przedawni się 31 marca 2027 r. Ma więc jeszcze czas, aby podjąć odpowiednie działania.
Minęły trzy lata od zakończenia pracy. Czy pieniądze przepadły?
Upływ terminu przedawnienia utrudnia dochodzenie odprawy przed sądem, ale pracodawca nadal może dobrowolnie wypłacić zaległe świadczenie. Jeżeli sprawa trafi do sądu pracy, były pracodawca może podnieść zarzut przedawnienia. Skuteczne powołanie się na ten zarzut może doprowadzić do oddalenia żądania zapłaty.
Prawo przewiduje jednak sytuacje, w których bieg przedawnienia zostaje przerwany lub zawieszony. Zgodnie z art. 295 Kodeksu pracy może do tego dojść między innymi wskutek wniesienia pozwu w celu dochodzenia roszczenia albo uznania roszczenia przez pracodawcę. Samo wysłanie wezwania do zapłaty zasadniczo nie przerywa biegu przedawnienia. Dlatego przy zbliżającym się terminie warto odpowiednio wcześnie rozważyć skierowanie sprawy do sądu pracy.
Pracownik podpisał zrzeczenie się odprawy. Czy stracił prawo do pieniędzy?
Niektórzy pracodawcy przy rozwiązywaniu umowy proponują pracownikowi podpisanie oświadczenia o rezygnacji z odprawy. Taki dokument co do zasady nie pozbawia go ustawowego uprawnienia. Sąd Najwyższy w wyroku z 17 lutego 2005 r., sygn. II PK 235/04, wskazał, że odprawa emerytalno-rentowa podlega ochronie podobnej do wynagrodzenia za pracę, a zrzeczenie się prawa do niej jest nieskuteczne. Pracownik, który podpisał takie oświadczenie, może więc nadal dochodzić należnej odprawy, z uwzględnieniem przepisów o przedawnieniu.
Niewypłacona odprawa z odsetkami. Jak wystąpić o zaległe pieniądze?
Pracownik, który nie otrzymał odprawy w terminie, może domagać się również odsetek ustawowych za opóźnienie. Podstawę stanowi art. 481 Kodeksu cywilnego, stosowany w sprawach pracowniczych na podstawie art. 300 Kodeksu pracy. Wysokość odsetek zależy od kwoty zadłużenia, czasu opóźnienia i stawek obowiązujących w poszczególnych okresach. Przy dłuższej zwłoce mogą one zwiększyć należną wypłatę. Roszczenie o odsetki również podlega przedawnieniu.
Aby odzyskać pieniądze, najlepiej rozpocząć od sprawdzenia ostatniego rozliczenia wynagrodzenia i potwierdzeń przelewów. Następnie należy skierować do byłego pracodawcy pisemne wezwanie do zapłaty, wskazując datę zakończenia pracy, podstawę prawną i żądaną kwotę. Pomocne będą świadectwo pracy, dokumenty potwierdzające staż, informacje o wynagrodzeniu oraz dokumenty dotyczące prawa do emerytury lub renty.
Przepisy nie wymagają specjalnego formularza. Warto zachować kopię pisma i dowód jego doręczenia. Jeżeli pracodawca odmówi wypłaty, były pracownik może skorzystać z porady Państwowej Inspekcji Pracy lub skierować sprawę do sądu pracy.
Czy odprawa emerytalna podlega opodatkowaniu i składkom ZUS?
Odprawa emerytalno-rentowa co do zasady podlega podatkowi dochodowemu od osób fizycznych. Jednocześnie świadczenie spełniające warunki określone w przepisach jest wyłączone z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.
Niektóre osoby mogą jednak skorzystać ze zwolnienia podatkowego w ramach ulgi dla pracujących seniorów. Dotyczy to między innymi osób, które osiągnęły wymagany wiek emerytalny, nadal uzyskują przychody z pracy objętej ubezpieczeniami społecznymi i nie pobierają emerytury, a także spełniają pozostałe warunki ulgi.=
W interpretacji indywidualnej z 2026 r. Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej potwierdził możliwość objęcia taką ulgą również odprawy emerytalnej wypłaconej przed rozpoczęciem pobierania emerytury. Zwolnienie obejmuje kwalifikujące się przychody do ustawowego limitu 85 528 zł rocznie.
Ostateczna kwota wypłaty zależy więc od indywidualnej sytuacji podatkowej.
Osobom planującym przejście na emeryturę opłaca się sprawdzić wysokość odprawy jeszcze przed ustaleniem daty zakończenia pracy. Ci, którzy są już na emeryturze, powinni zajrzeć do ostatniego rozliczenia z pracodawcą. Jedna pominięta pozycja może oznaczać kilka, a niekiedy kilkadziesiąt tysięcy złotych, o które nadal można wystąpić.
Podstawa prawna:
Ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 1245).
Ustawa z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 515).
Ustawa z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 385).
Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 1610).
Ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 1286 ze zm.).
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 316).
Krzysztof Rybak – prawnik, redaktor Forsal.pl, absolwent Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zajmuję się tematyką podatków, nieruchomości oraz prawa cywilnego i gospodarczego. W swoich tekstach wyjaśniam zmiany w przepisach i ich praktyczne skutki. Przez lata byłem związany z branżą naukową i rolniczą. Zostałem wyróżniony przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi za osiągnięcia w obszarze rynku konopnego.
