Skąd biorą się różnice w statystykach palenia w Polsce między poszczególnymi badaniami?

Pięć źródeł rozbieżności

Skąd biorą się różnice w statystykach palenia w Polsce między poszczególnymi badaniami? Zestawienie dziewięciu wyników z lat 2023-2026 pokazuje, że rozbieżności wynikają z pięciu czynników.

Definicja: kogo badanie uznaje za palacza?

Różnica między paleniem codziennym a aktualnym sięga kilku punktów procentowych. W badaniu Uniwersytetu Kaliskiego z kwietnia 2025 roku wyniosła niemal 5 punktów, a w badaniu Jankowskiego i współpracowników z 2024 roku blisko 6 punktów, bo codziennie paliło tam 24,5% respondentów, a w ciągu ostatnich 30 dni 30,4%.

Równie ważny jest zakres wyrobów. Wskaźnik WHO obejmuje papierosy, tytoń podgrzewany i tytoń bezdymny, ale nie e-papierosy. Eurostat dolicza do niego e-papierosy i saszetki nikotynowe, a WOBASZ3 ogranicza się do tradycyjnych wyrobów tytoniowych. Część osób używa kilku produktów jednocześnie, bo według NIZP PZH 23,0% codziennie palących sięga także po zamienniki wyrobów tytoniowych.

Grupa wieku: kto trafia do próby?

Badania przyjmują różne progi wejścia:

• 15 lat w oszacowaniach WHO, raporcie OECD i badaniu Uniwersytetu Kaliskiego,
• 16 lat w danych Eurostatu,
• 18 lat w badaniu Jankowskiego i współpracowników,
• 20 lat w badaniu WOBASZ3, które ma też górną granicę 75 lat.

Przesunięcie progu zmienia wynik, bo poszczególne grupy palą z różną częstością. Według Eurostatu wśród osób w wieku 16-24 lata codziennie po tytoń lub wyroby pokrewne sięga 7,1%, a w grupie 16-29 lat 11,3%. Według NIZP PZH najwyższe odsetki codziennie palących występują w wieku 40-59 lat, gdzie wynoszą 34,5% u mężczyzn i 25,0% u kobiet. Badanie pomijające najmłodszych lub najstarszych dorosłych zmienia więc proporcje między tymi grupami.

Metoda: jak zbierano odpowiedzi?

Najwięcej wysiłku wymaga badanie WOBASZ3. Losowo wybrani dorośli ze 107 gmin uczestniczyli w wywiadach, pomiarach i badaniach laboratoryjnych, a planowana próba przekraczała 9 tys. osób. Takie badanie daje najmocniejsze podstawy do uogólnień na całą populację.

Badania telefoniczne i internetowe obejmują mniejsze próby. Uniwersytet Kaliski przebadał 1500 osób, a zespół Jankowskiego 1080 osób dobranych kwotowo. Próby kwotowe i ankiety internetowe mogą wpływać na wyniki, dlatego ich wartości nie powinny być traktowane jako bezpośredni odpowiednik dużych badań populacyjnych.

Oddzielną kategorię stanowią oszacowania WHO. Nie pochodzą one z jednego badania terenowego, lecz z modelu statystycznego, a wartości na lata 2025 i 2030 są prognozami.

Standaryzacja: dlaczego WHO podaje dwie liczby?

WHO publikuje dla Polski dwie wartości za 2024 rok. Wynik 21,7% uwzględnia standaryzację według wieku i służy do zestawiania kraju z innymi państwami. Wynik 21,2% odzwierciedla rzeczywistą strukturę wieku polskiej ludności i nadaje się do szacowania liczby użytkowników tytoniu.

Pomylenie tych wartości prowadzi do błędnych wyliczeń. W przypadku Polski odsetek standaryzowany przemnożony przez liczbę ludności dałby zawyżoną liczbę palaczy, bo nie odpowiada faktycznej strukturze wiekowej społeczeństwa.

Termin pomiaru: jak szybko starzeją się dane?

Porównywane badania pochodzą z lat 2023-2026, a w tym czasie sytuacja się zmieniała. Najczęściej mylonym przykładem są dwa europejskie źródła. Eurobarometr specjalny 539 z 2023 roku wskazał 27% aktywnych palaczy w Polsce, a dane Eurostatu za 2025 rok mówią o 15,5%. To jednak nie dowód na gwałtowny spadek, bo oba badania różnią się również definicją i metodą.

Czas pomiaru tłumaczy też pozorną sprzeczność między długofalowym spadkiem a sygnałami stagnacji. Model WHO obejmuje dane do 2024 roku, natomiast badania krajowe dotyczą 2025 roku. NIZP PZH zauważa ponadto, że poprawa nie następuje równomiernie we wszystkich grupach społecznych.

Jak z odsetków powstaje liczba palaczy?

Przeliczenie odsetka na liczbę osób wymaga dobrania właściwego mianownika, czyli liczby ludności w tej samej grupie wieku. W opracowaniu źródłowym posłużyły do tego dane GUS według stanu na koniec 2024 i 2025 roku.

Poprawność tej metody da się sprawdzić. Odsetek WHO bez standaryzacji (21,2%) zastosowany do liczby ludności daje 6,8 mln osób, a WHO podaje 6,9 mln użytkowników tytoniu. Wyniki zaokrągla się do 0,1 mln, ponieważ większa precyzja byłaby nieuzasadniona przy błędzie próby.

Czego obecne dane jeszcze nie pokazują?

Nawet najnowsze zestawienia mają luki, o których warto pamiętać:

• pełny raport z badania WOBASZ3 nie został jeszcze opublikowany, więc brakuje podziału jego wyników według płci,
• część badań opiera się na próbach kwotowych lub ankietach internetowych,
• oszacowania WHO są wynikiem modelu, a wartości na najbliższe lata stanowią prognozę,
• e-papierosy i saszetki nikotynowe są uwzględniane tylko w części pomiarów.

Jak poprawnie przywoływać dane o paleniu?

Pojedyncza liczba bez kontekstu łatwo staje się źródłem nieporozumień, zwłaszcza w mediach społecznościowych. Rzetelne przywołanie wyniku zawiera cztery elementy:

• nazwę badania lub instytucji,
• rodzaj wskaźnika,
• grupę wieku,
• rok pomiaru.

Przykładem poprawnego zapisu jest zdanie, że według badania WOBASZ3 z lat 2025-2026 tradycyjne wyroby tytoniowe pali 17% osób w wieku 20-75 lat. Taki opis pozwala odbiorcy samodzielnie ocenić, z czym dany wynik można zestawić.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Które badanie o paleniu w Polsce jest najbardziej wiarygodne? 

Każde odpowiada na inne pytanie, ale najszerszą metodologię ma WOBASZ3, łączące wywiady z pomiarami i badaniami laboratoryjnymi. Do porównań międzynarodowych lepiej nadają się dane WHO lub Eurostatu.

Dlaczego wyniki 17% i 31% się nie wykluczają? 

Pierwszy dotyczy palenia tradycyjnych wyrobów tytoniowych w wieku 20-75 lat, a drugi palenia codziennego lub okazjonalnego od 15. roku życia. Mierzą więc różne zjawiska w różnych grupach.

Czy można porównywać dane Eurobarometru i Eurostatu? 

Nie wprost, bo pochodzą z dwóch odrębnych badań o innej definicji i metodzie. Eurobarometr opiera się na samodeklaracji palenia, a Eurostat liczy także e-papierosy i saszetki nikotynowe.