Statystyki pokazują, że aż 95 proc. chorych na raka płuca to palacze lub osoby, które w przeszłości paliły tytoń. Jednocześnie to jeden z najczęściej diagnozowanych nowotworów w Polsce, w dodatku wyjątkowo „niewybredny” jeśli chodzi o płeć. Co roku diagnozę raka płuca słyszy ponad 20 tysięcy Polaków, podobna liczba (rocznie) umiera z powodu choroby.
Jak zapobiec najgorszemu scenariuszowi? Przede wszystkim warto rzucić palenie, jednak osoby z grupy ryzyka powinny również regularnie się badać. Wykryć nowotwór we wczesnym stadium pozwala tomografia komputerowa. Wkrótce badanie już na stałe trafi do koszyka świadczeń gwarantowanych NFZ. Jak zapisać się na badanie i kto może wziąć udział w programie wczesnego wykrywania raka płuca?
Tomografia komputerowa płuc w koszyku świadczeń gwarantowanych NFZ
Od 1 października 2026 r. osoby znajdujące się w grupie podwyższonego ryzyka zachorowania na raka płuca będą mogły skorzystać z finansowanego przez NFZ programu badań przesiewowych z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK). Jest to przejście od wcześniejszego programu pilotażowego do rozwiązania wpisanego na stałe do systemu świadczeń gwarantowanych.
Dane kliniczne jednoznacznie potwierdziły, że to badanie przesiewowe warto wprowadzić w skali kraju. W województwach, które objął pilotaż, zwiększyła się częstość wykonywania doszczętnych resekcji, dzięki czemu wskaźniki skuteczności leczenia poprawiły się.
Ważne
Celem nie jest diagnozowanie osób z objawami, ale wykrywanie raka płuca na bardzo wczesnym, często bezobjawowym etapie, kiedy możliwości skutecznego leczenia są większe.
Kto może skorzystać?
Program jest skierowany do osób z grup ryzyka (palących papierosy) w wieku od 55 do 74 lat, jednak w określonych przypadkach obejmie również osoby w przedziale wiekowym 50-54 lata.
Najważniejsza grupa to osoby w wieku 55-74 lata, które:
- mają historię palenia wynoszącą co najmniej 20 paczkolat,
- obecnie palą albo rzuciły palenie nie wcześniej niż 15 lat temu.
Paczkolata to liczba paczek papierosów wypalanych dziennie pomnożona przez liczbę lat palenia.
Przykładowo:
- 1 paczka dziennie przez 20 lat = 20 paczkolat,
- 2 paczki dziennie przez 10 lat = 20 paczkolat,
- pół paczki dziennie przez 40 lat = 20 paczkolat.
Do dodatkowych czynników ryzyka należą m.in.:
- co najmniej 2-letnia ekspozycja zawodowa na substancje takie jak azbest, krzemionka, beryl, nikiel, chrom, kadm, związki arsenu,
- narażenie na spaliny silników Diesla, dym ze spalania węgla kamiennego lub sadzę,
- ekspozycja na radon,
- przebyte niektóre nowotwory, m.in. chłoniak, rak głowy i szyi lub rak pęcherza moczowego,
- rak płuca u krewnego pierwszego stopnia,
- współistnienie POChP - przewlekłej obturacyjnej choroby płuc.
Jak często będzie można robić NDTK?
W podstawowych grupach badanie będzie wykonywane raz na 12 miesięcy. Dotyczy to:
- osób w przedziale 55-74 lata spełniających kryteria palenia,
- osób w przedziale 50-54 lata spełniających dodatkowe kryteria ryzyka,
- określonej grupy osób 55-74 lata po zakończeniu leczenia raka płuca i pięcioletnim okresie monitorowania.
Jest jednak istotny wyjątek: jeżeli poprzednie badanie wykryje zmianę wymagającą obserwacji, kolejne NDTK może być wykonane wcześniej. Odstęp ustala wtedy lekarz zgodnie z klasyfikacją Lung-RADS v2.0.
Kto nie zostanie zakwalifikowany?
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 14 lipca 2026 zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych wskazuje również sytuacje wyłączające z programu. Należą do nich m.in.:
- osoby z rozpoznanym rakiem płuca lub inną chorobą nowotworową zajmującą układ oddechowy,
- osoby będące w okresie 5-letniego monitorowania po zakończeniu leczenia raka,
- osoby, które miały TK klatki piersiowej w ciągu poprzednich 12 miesięcy,
- osoby z przeciwwskazaniami do wykonania badania,
- osoby z określonymi objawami, m.in. krwiopluciem, chrypką, niezamierzoną utratą masy ciała lub przewlekłym kaszlem trwającym ponad 8 tygodni.
To oznacza, że osoba z objawami, które mogą sugerować rozwój choroby nie powinna czekać na badanie przesiewowe. W takiej sytuacji potrzebna jest diagnostyka lekarska.
Czy potrzebne będzie skierowanie?
Kwalifikacja odbywa się podczas wizyty kwalifikującej u lekarza. W programie mogą ją przeprowadzać m.in. specjaliści chorób płuc, medycyny rodzinnej, chorób wewnętrznych czy medycyny pracy.
Sam program obejmuje dwa podstawowe elementy:
- wizytę kwalifikującą,
- NDTK klatki piersiowej wraz ze standaryzowanym opisem badania.
Badanie ma być wykonywane w pracowniach stacjonarnych lub mobilnych. Co istotne, NDTK wykorzystuje znacznie mniejszą dawkę promieniowania niż standardowa tomografia komputerowa. Badanie jest wykonywane bez kontrastu: jego celem jest przede wszystkim wykrycie i ocena zmian w płucach.
Absolwentka filologii polskiej i studiów z zakresu samorządu terytorialnego i polityki regionalnej na Uniwersytecie Warszawskim. Zajmuje się tematyką społeczną, zdrowotną oraz zagadnieniami związanymi z zabezpieczeniem społecznym i świadczeniami dla rodzin, seniorów oraz osób bezrobotnych. W przeszłości związana z wydawnictwami Edipresse Polska i ZPR Media. W swojej pracy koncentruje się na wyjaśnianiu przepisów w przystępny sposób. Zainteresowana reportażem społecznym i tematyką feministyczną.