Podstawą prawną obowiązku obrony państwa jest Konstytucja RP. Artykuł 85 ust. 1 mówi, że "obowiązkiem obywatela polskiego jest obrona Ojczyzny". Zakres obowiązku służby wojskowej określa ustawa, a osoby, którym przekonania religijne lub zasady moralne nie pozwalają na służbę wojskową, mogą zostać zobowiązane do służby zastępczej.
Mobilizacja wojskowa w Polsce. Co o powołaniu do wojska mówią przepisy?
Kwestie mobilizacji reguluje art. 136 Konstytucji RP. W przypadku bezpośredniego zagrożenia państwa prezydent, na wniosek premiera, może zarządzić powszechną lub częściową mobilizację oraz użycie Sił Zbrojnych do obrony Polski. Konstytucja określa również zasady wprowadzania stanu wojny.
Zgodnie z art. 116 decyzję w imieniu Rzeczypospolitej podejmuje Sejm. Może to nastąpić w razie zbrojnej napaści na terytorium Polski lub gdy z umów międzynarodowych wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji. Jeżeli Sejm nie może zebrać się na posiedzenie, o stanie wojny postanawia prezydent.
Ważne
Szczegółowe zasady określa ustawa o obronie Ojczyzny z 11 marca 2022 r. Zgodnie z jej przepisami mobilizacja to "proces przygotowania państwa do osiągnięcia gotowości do przeciwdziałania bezpośredniemu zewnętrznemu zagrożeniu bezpieczeństwa państwa, uruchamiany zarządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej".
Ustawa posługuje się również pojęciem czasu wojny. Jest to okres działań wojennych prowadzonych na terytorium Polski, którego początek i koniec określa prezydent na wniosek Rady Ministrów. Obowiązek obrony ojczyzny dotyczy obywateli polskich zdolnych ze względu na wiek i stan zdrowia do jego wykonywania. Nie obejmuje jednak obywateli posiadających jednocześnie obywatelstwo innego państwa, którzy na stałe mieszkają za granicą.
Kto trafi do wojska w pierwszej kolejności? Znaczenie ma przydział mobilizacyjny
W przypadku mobilizacji szczególne znaczenie mają osoby, które wcześniej pełniły służbę wojskową lub posiadają kwalifikacje potrzebne Siłom Zbrojnym. Już w czasie pokoju mogą one otrzymać przydział mobilizacyjny albo pracowniczy przydział mobilizacyjny.
Art. 531 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny stanowi: "Żołnierzy rezerwy, których w pierwszej kolejności przewiduje się powołać do służby wojskowej pełnionej w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, przeznacza się do tej służby przez nadanie w czasie pokoju przydziału mobilizacyjnego na stanowiska służbowe lub do pełnienia funkcji wojskowych (…)".
Trzeba przy tym odróżnić żołnierza rezerwy od rezerwisty. Żołnierz rezerwy to osoba, która złożyła przysięgę wojskową i została przeniesiona do rezerwy po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej, jeśli nadal podlega obowiązkowi służby. Do tej grupy mogą należeć m.in. byli żołnierze zawodowi, osoby po służbie przygotowawczej i byli żołnierze Wojsk Obrony Terytorialnej. Rezerwista to natomiast osoba mająca odpowiednią kategorię zdolności do służby i stopień szeregowego, która nie odbyła czynnej służby wojskowej i nie składała przysięgi.
Przydział mobilizacyjny nie jest jedynym mechanizmem pozwalającym przygotować obsadę jednostek na czas wojny. Przepisy przewidują również pracownicze przydziały mobilizacyjne.
Ważne
Zgodnie z art. 521 ust. 5 ustawy mogą one być nadawane pracownikom Ministerstwa Obrony Narodowej, a w razie potrzeby także pracownikom organizacji międzynarodowych, międzynarodowych struktur wojskowych oraz sił zbrojnych państw obcych stacjonujących w Polsce.
Przepisy pozwalają również na objęcie takim przydziałem pracowników innych pracodawców oraz osób, które nie są pracownikami. Dotyczy to stanowisk pracowniczych określonych w etacie jednostki wojskowej i przewidzianych do obsadzenia w czasie wojny. Oznacza to, że znaczenie mogą mieć nie tylko wcześniejsze doświadczenia wojskowe, ale również konkretne kwalifikacje zawodowe.
Karty mobilizacyjne w Polsce. Co oznaczają czerwony, zielony i niebieski pasek?
Nadanie przydziału mobilizacyjnego lub pracowniczego przydziału mobilizacyjnego potwierdza karta mobilizacyjna. Jej kolor wskazuje, jakie obowiązki spoczywają na jej posiadaczu w razie mobilizacji lub wojny.
- karta mobilizacyjna z czerwonym paskiem – jej wzór określono w załączniku nr 1 do rozporządzenia. Otrzymuje ją żołnierz rezerwy (PR), który w przypadku ogłoszenia mobilizacji lub w czasie wojny ma obowiązek stawić się do czynnej służby wojskowej;
- karta mobilizacyjna z zielonym paskiem – wzór znajduje się w załączniku nr 2 do rozporządzenia. Jest wydawana żołnierzowi rezerwy (PR), który zostaje powołany do czynnej służby wojskowej na podstawie karty powołania lub obwieszczenia;
- karta mobilizacyjna z niebieskim paskiem – jej wzór określa załącznik nr 3 do rozporządzenia. Jest przeznaczona dla pracowników resortu obrony narodowej oraz innych osób, które nie są pracownikami tego resortu.
Przepisy nakładają na osoby, którym przydzielono kartę mobilizacyjną, obowiązek jej przyjęcia. Konsekwencje niestawienia się mogą być poważne. W przypadku posiadaczy czerwonych i zielonych kart za niezgłoszenie się do służby w określonym terminie i miejscu grozi kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 3 lata. Jeżeli działanie ma na celu trwałe uchylenie się od służby, kara może wynosić co najmniej 5 lat pozbawienia wolności.
Inne zasady dotyczą posiadaczy niebieskich kart. Za niestawienie się w wyznaczonym miejscu i terminie na wezwanie właściwych organów w sprawach związanych z obowiązkiem obrony lub za odmowę poddania się badaniom lekarskim grozi kara ograniczenia wolności albo grzywna. W przypadkach określonych w art. 681 ustawy o obronie Ojczyzny, gdy działania mają na celu trwałe uchylenie się od obowiązku służby wojskowej lub innej formy spełniania obowiązku obrony, możliwa jest kara pozbawienia wolności do 2 lat.
Wezwanie do wojska bez przydziału. Kogo armia może powołać podczas mobilizacji?
Przydział mobilizacyjny nie jest warunkiem koniecznym do powołania do wojska. Art. 532 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny przewiduje, że "w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny osoby uznane za zdolne do służby wojskowej mogą być w każdym czasie powołane do służby wojskowej".
Powołanie może nastąpić za pomocą karty powołania albo poprzez podanie informacji o powołaniu do publicznej wiadomości. Za organizację doręczania kart oraz przekazywanie informacji odpowiadają wójtowie, burmistrzowie i prezydenci miast. Oznacza to, że w razie mobilizacji obowiązek służby nie ogranicza się wyłącznie do osób posiadających wcześniej nadany przydział mobilizacyjny.
Kto jest zwolniony ze służby wojskowej? Te grupy obejmują wyjątki od obowiązku
Przepisy przewidują również grupy osób, które mogą zostać wyłączone od obowiązku pełnienia czynnej służby wojskowej w razie mobilizacji i w czasie wojny. Zasady w tym zakresie określa rozporządzenie Rady Ministrów z 17 listopada 2022 r.
Wyłączenie z urzędu obejmuje m.in. posłów i senatorów wykonujących mandat, radnych oraz osoby zajmujące określone kierownicze stanowiska państwowe lub stanowiska w organach administracji publicznej. Dotyczy także osób, które ze względu na kwalifikacje lub zajmowane stanowiska są niezbędne dla zapewnienia obrony albo bezpieczeństwa państwa.
Ważne
W innych przypadkach wyłączenie może nastąpić na wniosek. Dotyczy to osób, których powołanie mogłoby doprowadzić do zaprzestania lub poważnego zakłócenia pracy urzędu albo działalności przedsiębiorstwa istotnego z punktu widzenia obrony lub bezpieczeństwa państwa.
Wśród podmiotów, których pracownicy mogą zostać objęci takimi regulacjami, znajdują się m.in. urzędy państwowe i samorządowe, Narodowy Bank Polski, określone przedsiębiorstwa realizujące zadania na rzecz sił zbrojnych, jednostki organizacyjne podległe ministrom oraz podmioty wykonujące działalność leczniczą.
Mobilizacja wojskowa a wiek i stan zdrowia. Kogo dotyczą szczególne zasady?
Ustawa przewiduje także ograniczenia dotyczące nadawania pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych. Nie otrzymają ich m.in. osoby, które nie ukończyły 18 lat, a co do zasady także osoby, które ukończyły 60 lat. Wyjątek może dotyczyć osób zatrudnionych w jednostce wojskowej lub komórce organizacyjnej, jeśli wyraziły zgodę na nadanie takiego przydziału.
Przydziału nie otrzyma również osoba, która ma już przydział mobilizacyjny. Przepisy obejmują ponadto sędziów, asesorów sądowych i prokuratorów oraz funkcjonariuszy licznych służb, w tym Policji, ABW, AW, CBA, SOP, Straży Granicznej, Służby Więziennej i Państwowej Straży Pożarnej.
Ograniczenia dotyczą także osób uznanych za trwale lub długotrwale niezdolne do pracy, niezdolnych do samodzielnej egzystencji oraz osób posiadających znaczny stopień niepełnosprawności.
Obowiązek obrony ojczyzny obejmuje obywateli niezależnie od płci, przy uwzględnieniu wieku i stanu zdrowia. Co do zasady obowiązek służby dotyczy osób w wieku od 18 do 60 lat, a w określonych przypadkach może zostać wydłużony do 63. roku życia.
Ustawa przewiduje jednak istotne wyłączenia. Dotyczą one m.in. osób uznanych za trwale niezdolne do służby wojskowej, kobiet w ciąży oraz kobiet w okresie 6 miesięcy po porodzie. Szczególne zasady obejmują również osoby sprawujące opiekę nad dziećmi, osobami obłożnie chorymi oraz osobami z określonym stopniem niezdolności do pracy lub niepełnosprawności.
Kto zostaje w wojsku po ogłoszeniu mobilizacji? Ważne zasady dla żołnierzy
Samo spełnianie kryterium wieku nie oznacza więc automatycznie, że dana osoba zostanie powołana do służby. Znaczenie mają również stan zdrowia, sytuacja rodzinna, posiadane przydziały oraz ewentualne ustawowe wyłączenia.
Osoby odbywające czynną służbę wojskową w momencie ogłoszenia mobilizacji albo rozpoczęcia czasu wojny pozostają w czynnej służbie do czasu zwolnienia. Dotyczy to również żołnierzy powołanych na podstawie przydziałów mobilizacyjnych oraz ochotników.
W czasie mobilizacji i wojny może być również przeprowadzana kwalifikacja wojskowa. Oznacza to, że system prawny przewiduje możliwość dalszego uzupełniania zasobów osobowych Sił Zbrojnych także po rozpoczęciu działań związanych z mobilizacją.
Absolwent Uniwersytetu w Białymstoku. W swojej pracy analizuje globalną geopolitykę, modernizację armii oraz rozwój przemysłu zbrojeniowego.
Bogate doświadczenie w mediach zdobywał krok po kroku. Pracę w zawodzie rozpoczynał w Polska Press, a następnie rozwijał warsztat jako copywriter, dziennikarz i wydawca w ogólnopolskich portalach Interia oraz Wirtualna Polska.