Zgodnie z art. 228 Konstytucji RP, wyróżniamy trzy stany nadzwyczajne, które można wprowadzić na terenie kraju lub na jego części. Wprowadzić je można w sytuacjach szczególnych zagrożeń, gdy zwykłe środku konstytucyjne są niewystarczające. Są to:
- stan wojenny,
- stan wyjątkowy,
- stan kęski żywiołowej.
Stany nadzwyczajne w Polsce: najważniejsze informacje
Stan nadzwyczajny może zostać wprowadzony na podstawie ustawy, w drodze rozporządzenia. Zasady działania organów władzy publicznej, a także zakres, w jakim mogą zostać ograniczone wolności i prawa człowieka i obywatela w czasie poszczególnych stanów nadzwyczajnych, określa ustawa. Co ważne, działania, jakie zostaną podjęte w wyniku wprowadzenia danego stanu nadzwyczajnego, muszą odpowiadać stopniowi zagrożenia, a także powinny zmierzać do jak najszybszego przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa.
W trakcie obowiązywania stanu nadzwyczajnego nie mogą zostać zmienione:
- Konstytucja,
- ordynacje wyborcze do Sejmu, Senatu i organów samorządu terytorialnego,
- ustawa o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej ,
- ustawy o stanach nadzwyczajnych.
W trakcie obowiązywania stanu nadzwyczajnego oraz w ciągu 90 dni po jego zakończeniu nie można:
- skrócić kadencji Sejmu,
- przeprowadzić referendum ogólnokrajowe,
- przeprowadzić wyborów do Sejmu, Senatu, organów samorządu terytorialnego oraz wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej.
Co ważne, kadencje tych organów ulegają odpowiedniemu przedłużeniu. Zaś wybory do organów samorządu terytorialnego są możliwe tylko tam, gdzie nie został wprowadzony stan nadzwyczajny.
Stan wojenny: kiedy i jak można wprowadzić?
Zgodnie z art. 229 Konstytucji RP, stan wojenny wprowadzić można w następujących sytuacjach:
- zewnętrznego zagrożenia państwa,
- zbrojnej napaści na terytorium RP,
- gdy z umowy międzynarodowej wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji.
Stan wojenny wprowadza prezydent RP na wniosek Rady Ministrów. Może zostać wprowadzony na terenie całego kraju, lub na jego części. Rozporządzenie o wprowadzeniu stanu wojennego prezydent RP przedstawia Sejmowi w ciągu 48h od podpisania rozporządzenia. Rozporządzenie to ma zostać niezwłocznie rozpatrzone przez Sejm. Może ono zostać uchylone bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.
Więcej informacji na temat stanu wojennego można znaleźć w ustawie z 29 sierpnia 20002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej.
Stan wyjątkowy: kiedy i jak można wprowadzić?
Zgodnie z art. 230 Konstytucji RP, stan wyjątkowy można wprowadzić w razie zagrożenia:
- konstytucyjnego ustroju państwa,
- bezpieczeństwa obywateli,
- porządku publicznego.
Stan wyjątkowy wprowadza prezydent RP na wniosek Rady Ministrów. Może być wprowadzony na czas oznaczony, jednak nie dłuższy niż 90 dni. Stan wyjątkowy może zostać przedłużony, jednakże nastąpić to może tylko raz. Przedłużenie stanu wyjątkowego odbywa się za zgodą Sejmu. Może zostać przedłużony na czas nie dłuższy niż 60 dni. Oznacza to, że maksymalny czas, na jaki może zostać wprowadzony stan wyjątkowy, wynosi 150 dni. Tak jak w przypadku innych stanów nadzwyczajnych, stan wyjątkowy można wprowadzić na części terytorium lub na terenie całego kraju. Rozporządzenie o wprowadzeniu stanu wyjątkowego prezydent RP przedstawia Sejmowi w ciągu 48h od podpisania rozporządzenia. Rozporządzenie to ma zostać niezwłocznie rozpatrzone przez Sejm. Może ono zostać uchylone bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Więcej informacji na temat stanu wyjątkowego można znaleźć w ustawie z 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym.
Stan klęski żywiołowej: kiedy i jak można wprowadzić?
Stan klęski żywiołowej może zostać wprowadzony w celu zapobieżenia skutkom lub w celu usunięcia skutków katastrof naturalnych lub awarii technicznych, które noszą znamiona klęski żywiołowej. Stan klęski żywiołowej wprowadza Rada Ministrów na czas oznaczony, który wynosić może maksymalnie 30 dni. Przedłużenie stanu klęski żywiołowej może nastąpić za zgodą Sejmu. Stan ten można wprowadzić na części lub na terytorium całego kraju. Więcej informacji o stanie klęski żywiołowej można znaleźć w ustawie z 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej.
Stany nadzwyczajne: wojenny, wyjątkowy, klęski żywiołowej a ograniczenie wolności i praw człowieka
Ustawy określające poszczególne zasady dotyczące stanów nadzwyczajnych mogą wprowadzać szereg ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela. Jednakże, zgodnie z art. 233 Konstytucji, wstawa określająca zakres ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanu wojennego i wyjątkowego nie może ograniczać wolności i praw określonych w :
- art. 30 (godność człowieka),
- art. 34 i art. 36 (obywatelstwo),
- art. 38 (ochrona życia),
- art. 39, art. 40 i art. 41 ust. 4 (humanitarne traktowanie),
- art. 42 (ponoszenie odpowiedzialności karnej),
- art. 45 (dostęp do sądu),
- art. 47 (dobra osobiste),
- art. 53 (sumienie i religia),
- art. 63 (petycje),
- art. 48 i art. 72 (rodzina i dziecko).
W trakcie stanów nadzwyczajnych nie można wprowadzać ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela wyłącznie z powodu rasy, płci, języka, wyznania lub jego braku, pochodzenia społecznego, urodzenia oraz majątku.
Ustawa określająca zakres ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w stanie klęski żywiołowej może ograniczać wolności i prawa określone w:
- art. 22 (wolność działalności gospodarczej),
- art. 41 ust. 1, 3 i 5 (wolność osobista),
- art. 50 (nienaruszalność mieszkania),
- art. 52 ust. 1 (wolność poruszania się i pobytu na terytorium RP),
- art. 59 ust. 3 (prawo do strajku),
- art. 64 (prawo własności),
- art. 65 ust. 1 (wolność pracy),
- art. 66 ust. 1 (prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy),
- art. 66 ust. 2 (prawo do wypoczynku).
Szczegółowy zakres ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela przy wprowadzeniu poszczególnych stanów nadzwyczajnych został opisany w:
- rozdziale 3 (art. 20-26) ustawy o stanie klęski żywiołowej,
- rozdziale 4 (art. 18-30) ustawy o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej,
- rozdziale 3 (art. 15-22) ustawy o stanie wyjątkowym.
Doktor nauk społecznych w dyscyplinie nauk o bezpieczeństwie, absolwentka Wojskowej Akademii Technicznej. Stopień doktora uzyskała na podstawie rozprawy pt. "Koncepcja systemu bezpieczeństwa socjalnego Polski z uwzględnieniem zjawiska prekariatu", poświęconej wyzwaniom współczesnej polityki społecznej i rynku pracy. Specjalizuje się w zagadnieniach dotyczących polityki rodzinnej, rynku pracy oraz systemu zabezpieczenia społecznego.
