- Około 95 proc. mieszkańców pewnej gminy ma polskie korzenie, wynika z informacji Kancelarii Prezydenta. Jej adres może zaskoczyć.
- Czterech osadników i rok 1842. Tak zaczynała się historia polskiej miejscowości, która istnieje do dziś poza Europą.
- 733 dzieci znalazło schronienie na drugim końcu świata. Plan zakładał pobyt do końca wojny. Życie dopisało dalszy ciąg.
Brazylijski adres, polski także w dokumentach
Áurea leży na południu Brazylii, w stanie Rio Grande do Sul. We wrześniu 2026 r. Kancelaria Prezydenta RP podała, że osoby polskiego pochodzenia stanowią tam około 95 proc. mieszkańców. To szacunek przywołany w opisie spotkania z miejscową społecznością.
Polszczyzna dostała tu wyjątkowe miejsce. Lokalne prawo z 22 lipca 2022 r. przyznało jej status języka współurzędowego obok portugalskiego. Dotyczy to gminy Áurea, portugalski pozostaje językiem urzędowym Brazylii. Przepisy wspierają m.in. naukę polskiego, przekazywanie języka następnym pokoleniom i jego obecność w przestrzeni publicznej.
A potem pojawił się konkret, który łatwo sobie wyobrazić, dokument z urzędu. W lutym 2025 r. gmina rozpoczęła wydawanie dwujęzycznych, portugalsko-polskich zezwoleń na prowadzenie działalności gospodarczej. Informowało o tym Polskie Radio, przykład takiego dokumentu przedstawiono również podczas posiedzenia komisji brazylijskiej Izby Deputowanych w maju 2025 r.
Rodzinny język, przekazywany przez kolejne pokolenia, trafił więc na urzędowy papier. To całkiem namacalny kawałek Polski po drugiej stronie Atlantyku.
Około 20 mln osób. Ta liczba ma długą pamięć
MSZ w komunikacie z 2 maja 2026 r. przywołało szacunek około 20 mln przedstawicieli Polonii i Polaków za granicą. Opisywało emigrantów oraz ludzi, których przodkowie opuścili ojczyznę z powodów historycznych, ekonomicznych lub osobistych.
Polskie korzenie można mieć, choć nigdy nie miało się polskiego adresu. W tej opowieści mieszczą się wnuki i prawnuki dawnych emigrantów, rodziny połączone z kilkoma krajami oraz ludzie, dla których Polska jest przede wszystkim historią rodziców czy dziadków.
Około 20 mln nie oznacza 20 mln obywateli Polski ani tylu osób, które wyjechały z kraju. To szeroki szacunek społeczności. Jego świeże przywołanie przez ministerstwo nie zmienia go w wynik nowego światowego spisu.
Jedna osoba, dwie odpowiedzi na pytanie o korzenie
Dobry przykład dają Stany Zjednoczone. Tamtejszy urząd statystyczny, U.S. Census Bureau, zbiera w badaniu American Community Survey informacje o pochodzeniu, czyli ancestry. To pytanie o rodzinne korzenie, które mogą sięgać kilku pokoleń wstecz. Urząd wyraźnie zaznacza, że pochodzenie nie musi odpowiadać miejscu urodzenia.
Co ciekawe, w zestawieniach uwzględnia się do dwóch deklarowanych pochodzeń jednej osoby. Ktoś może więc wskazać na przykład korzenie polskie i irlandzkie. Nadal jest jednak mieszkańcem USA, ale jego rodzinna opowieść prowadzi do dwóch krajów.
Takie badanie nie sprawdza też siły przywiązania do danej grupy. Deklaracja może oznaczać aktywny udział w życiu społeczności albo pamięć o odległych przodkach. To pomaga zrozumieć, dlaczego liczebność diaspory, liczba osób urodzonych w Polsce i liczba mówiących po polsku opisują różne sprawy.
Czterech osadników i 184 lata historii pod Stambułem
Kolejny adres to Adampol, znany także jako Polonezköy, po azjatyckiej stronie Bosforu. Polska osada powstała 19 marca 1842 r. Jej organizacją zajmował się Michał Czajkowski, działający z inicjatywy księcia Adama Jerzego Czartoryskiego.
W rocznicowym materiale polskiej placówki dyplomatycznej z marca 2026 r. opisano bardzo skromne początki, najpierw było ich czterech Polaków, żołnierzy powstania listopadowego wykupionych z niewoli. Po miesiącu było ich dziewięciu. Na początku tej historii pojawiają się też chleb, sól i wino, przygotowane na uroczystość założenia osady.
W 2026 r. Adampol ma już 184 lata. Powstał w czasie zaborów, gdy nie istniało niepodległe państwo polskie. Współczesna miejscowość mocno się zmieniła, sama placówka zaznacza, że w dużej mierze utraciła dawny charakter polskiej wsi. Jej historia pokazuje jednak, jak niewielki początek potrafi zostawić ślad na niemal dwa stulecia.
733 dzieci. "Mała Polska" w Nowej Zelandii
Szczególne miejsce w historii polskiej społeczności ma Nowa Zelandia. Polskiej społeczność w Nowej Zelandii zajmują dzieci z Pahiatua. 1 listopada 1944 r. w Wellington zeszła na ląd grupa 733 polskich dzieci. Miały za sobą doświadczenie sowieckich deportacji i drogę przez Bliski Wschód.
Nowa Zelandia przyjęła je z myślą o schronieniu na czas wojny. W pobliżu miejscowości Pahiatua przygotowano obóz nazywany "Małą Polską". Większość uchodźców ostatecznie pozostała w kraju, który miał być dla nich tylko przystankiem.
Ta historia przypomina, ile przypadków kryje słowo "emigracja". Dla tych dzieci najważniejsze było znalezienie bezpiecznego miejsca. Z czasem tymczasowe schronienie stało się domem, a wojenny rozdział, częścią historii kolejnych rodzin.
Polskie rodziny, które od pokoleń są u siebie
Do szerokiej opowieści o Polakach za granicą należą też społeczności od wieków związane ze swoim regionem. Polacy na Litwie są społecznością autochtoniczną, czyli miejscową, historycznie zakorzenioną. Ich obecności nie da się opowiedzieć wyłącznie historią wyjazdów z dzisiejszej Polski.
W litewskim spisie z 2021 r. polską narodowość wskazało 183 421 mieszkańców, czyli 6,53 proc. ludności. Była to największa grupa narodowościowa po Litwinach. W rejonie solecznickim udział Polaków wynosił 76,3 proc., przy czym chodzi o cały rejon, a nie tylko miasto Soleczniki.
To kolejna ważna część tej mapy Polonii, można mieszkać poza granicami Polski, a zarazem dokładnie tam, gdzie od pokoleń mieszka własna rodzina.
Gdzie są największe skupiska? Zestawienie GUS i MSZ
Przy uruchomieniu "Atlasu Polonii i Polaków za granicą" 27 listopada 2025 r. GUS podał szacunek ponad 22,1 mln osób w 138 krajach. To inne ujęcie niż około 20 mln przywołane przez MSZ w maju 2026 r. Różnica między tymi komunikatami nie dowodzi zmiany liczebności diaspory.
W komunikacie Atlasu wskazano następujące największe skupiska:
Kraj | Przywołany szacunek |
|---|---|
Stany Zjednoczone | około 10 mln |
Brazylia | około 3 mln |
Niemcy | około 2,2 mln |
Wielka Brytania | około 1,3 mln |
Francja | około 1 mln |
Kanada | około 1 mln |
Źródło tabeli: GUS i MSZ.
Atlas pozwala szukać także szkół, organizacji i innych miejsc związanych z polską społecznością. Można wybrać kraj i sprawdzić, gdzie polskie życie ma swój codzienny adres.
W Áurei takim śladem bywa dwujęzyczny dokument. W Adampolu, historia małej osady. W Nowej Zelandii, pamięć o dzieciach, które znalazły dom. Dopiero z bliska wielka liczba zaczyna przypominać to, czym jest naprawdę, mnóstwo różnych rodzinnych opowieści.
Źródła: m.in. MSZ, GUS, Kancelaria Prezydenta RP, U.S. Census Bureau i NZHistory.
Anna Zdrowiecka jest dziennikarką i redaktorką specjalizującą się w szeroko rozumianej tematyce konsumenckiej. Pisze o zmianach, usługach, nowych rozwiązaniach oraz codziennych problemach, które mogą wpływać na decyzje i wydatki czytelników. Publikuje w serwisach Infor.pl, Dziennik.pl, Forsal.pl i Zdrowiego.pl.
W swoich artykułach porusza między innymi tematykę domowych poradników, zakupów, usług, technologii użytkowej, telekomunikacji oraz praw konsumenta. Skupia się przede wszystkim na praktycznym znaczeniu opisywanych zmian, wyjaśnia, kogo dotyczą, co oznaczają w codziennym życiu i na co warto zwrócić uwagę.
Stawia na prosty, zrozumiały język, rzetelne źródła oraz informacje, które pomagają czytelnikom podejmować świadome decyzje.
