Najem dobrego mieszkania w Warszawie, w przystępnej cenie, w stosunku do dochodu,, to dziś standard. Choć występuje takie zjawisko marginalne jak mikrokawalerki czy mikroapartamenty, ale II Rzeczpospolita to był zupełnie inny poziom mieszkalnictwa. Braki mieszkaniowe nawet w Stolicy były tak skrajne, że wiele osób musiało wynajmować nie tylko pokoje, ale nawet po prostu miejsca do spania wykorzystywane niekiedy przez kilka osób na zmianę.
Mieszkania wynajmowali wszyscy: od robotników po urzędników i inteligencję
Po odzyskaniu niepodległości Polska zmagała się z głodem mieszkaniowym, który z dzisiejszej perspektywy jest trudny do ogarnięcia umysłem. Szczególnie dotkliwie odczuwali ten stan mieszkańcy szybko rozwijających się miast. Jak trudna była sytuacja, pokazuje na przykład ankieta przeprowadzona jesienią 1933 roku przez Polskie Towarzystwo Reformy Mieszkaniowej. Badacze sprawdzili ceny 169 mieszkań oferowanych do wynajęcia w Warszawie. W nowych domach, gdzie stawki nie były objęte typową ochroną czynszową, za wynajęcie mieszkania jednoizbowego żądano przeciętnie 69 zł miesięcznie. Za dwie izby trzeba było zapłacić prawie 100 złotych, a za trzy izby ponad 153. Wiele mieszkań wynajmowanych było ponadto za stawki regulowane, ale wtedy pojawiało się często wysokie odstępne, co potrafiło wyrównywać rynkowe dysproporcje.
Budżet rodziny robotniczej na poziomie około 100 złotych miesięcznie na wynajem mieszkania
Trzeba przy tym uściślić trzy kluczowe kwestie. Po pierwsze przedwojenna izba nie była odpowiednikiem dzisiejszego pokoju. Do izb zaliczano również kuchnie. Mieszkanie dwuizbowe mogło się więc składać z pokoju i oddzielnej kuchni. Dziś standardem jest oddzielna kuchnia i dwie samodzielne izby.
Po drugie w 1933 roku zarobki w Warszawie były oczywiście znacznie wyższe niż krajowa średnia, ale i tak skromne. Badanie obejmujące ponad 36 tysięcy robotników warszawskich zakładów przemysłowych wykazało na przykład, że przeciętny tygodniowy zarobek wynosił 38,81 zł . Odpowiadało to około 168 zł miesięcznie brutto, a po orientacyjnym uwzględnieniu ówczesnych potrąceń — około 160 zł „na rękę” – wynika z naszych szacunków opartych na danych ówczesnego urzędu. Dla porównania, ów urzędnik zarabiał około 400 (średnio w kraju 160-260 złotych) miesięcznie, w Stołecznym magistracie średnia pensja wynosiła nieco więcej, bo złotych 500. Wojewoda zaś otrzymywał 1500 złotych miesięcznej pensji (bez dodatków), a poseł około 960 złotych miesięcznie.
Po trzecie wspomniana płaca na poziomie około 160 złotych to średnia, a ta nie oddaje dobrze zróżnicowania wynagrodzeń. Z przytoczonych danych GUS wynika, że 45% robotników zarabiało poniżej 30 zł tygodniowo. Na wysokość średniej silnie wpływały zarobki najlepiej wynagradzanych pracowników. Gdyby z obliczeń wyłączyć grupę najlepiej zarabiających robotników (co najmniej 50 zł tygodniowo), to szacunkowe przeciętne wynagrodzenie pozostałych spadłoby do niewiele ponad 110 złotych miesięcznie „na rękę”.
Mowa ponadto o płacy robotników z większych zakładów, którzy przeciętnie zarabiali najpewniej więcej niż statystyczny pracownik w Warszawie. Na trudne położenie robotników wskazywał również Marian Klott. W swojej publikacji przytaczał on dane z 1935 roku, z których wynikało, że ponad 2/3 robotników zarabiało do 120 złotych miesięcznie .
Podobnie sytuację przedstawia wspomniana wcześniej publikacja Polskiego Towarzystwa Reformy Mieszkaniowej. Jej autorzy szacowali, że przeciętna rodzina robotnicza dysponowała budżetem na poziomie około 100 zł miesięcznie. Jeśli przyjąć takie założenie, wynajęcie dwuizbowego mieszkania w nowym budynku pochłonęłoby praktycznie wszystkie pieniądze pozostające do dyspozycji rodziny.
Dwie rodziny w jednej izbie mieszkania
Dla wielu rodzin samodzielne mieszkanie w nowym budynku było więc wydatkiem przekraczającym możliwości finansowe. Jednym ze sposobów radzenia sobie z niedoborem mieszkań było wspólne zamieszkiwanie i podnajem. Skalę tego zjawiska pokazuje spis powszechny z 1931 roku. W Warszawie naliczono wówczas niemal 106 tysięcy mieszkań jednoizbowych, w których mieszkało około 422 tysiące osób. Ponad 35% takich lokali zajmowało więcej niż czterech mieszkańców. Co więcej, w niemal 23 tysiącach gospodarstw zajmujących „jednoizbówki” podnajmowano część pomieszczenia innym osobom lub rodzinom. W ponad 10 tysiącach przypadków był to po prostu „kąt” wynajmowany pojedynczemu sublokatorowi .
Ciasnota sprawiała, że mieszkanie przestawało być przestrzenią zapewniającą prywatność. Jeden pokój mógł pełnić jednocześnie funkcję kuchni, jadalni, sypialni i miejsca zabawy dzieci. Zdarzało się także wynajmowanie samego miejsca do spania. W szczególnie trudnych warunkach łóżko udostępniano różnym osobom na zmianę, co pozwalało pomieścić więcej lokatorów niż dostępnych posłań.
Z dzisiejszej perspektywy trudny do wyobrażenia może być również poziom wyposażenia mieszkań. Według danych spisowych z 1931 roku zaledwie około 30% warszawskich mieszkań miało ustęp wewnątrz lokalu. Jeszcze gorzej wyglądała sytuacja w dzielnicach robotniczych, gdzie normą były raczej wspólne urządzenia sanitarne dla całej kamienicy lub podwórza. Nie wszystkie mieszkania miały bieżącą wodę, a własna łazienka czy centralne ogrzewanie pozostawały udogodnieniami dostępnymi tylko w części zasobu mieszkaniowego.
Przez wiek rozwoju Warszawskie mieszkania na wynajem przeszły prawdziwą rewolucję
Dzisiejsze mieszkania, choć niepozbawione wad, oferują więc standard, o którym znaczna część przedwojennych lokatorów mogła jedynie marzyć. Warto też spróbować uchwycić różnicę w dostępności cenowej mieszkań wtedy i dziś. Z danych Mzuri wynika, że przeciętny miesięczny czynsz za mieszkanie o powierzchni od 25 do 35 m kw. w Warszawie wynosi obecnie 3186 zł (z opłatami). Takie lokale można uznać za orientacyjny odpowiednik przedwojennych mieszkań dwuizbowych, choć należy pamiętać o różnicach w układzie pomieszczeń i standardzie.
Według obliczeń opartych na danych GUS o wynagrodzeniach w Warszawie z ostatnich dwunastu miesięcy wspomniany czynsz odpowiada około 34% oszacowanego przeciętnego wynagrodzenia netto w gospodarce narodowej, który osiąga jedna osoba. Jeśli wykorzystalibyśmy do tych szacunków medianę, to i tak dziś za przykładowe mieszkanie trzeba by zapłacić mniej niż pół miesięcznego warszawskiego wynagrodzenia (około 45%). Nie tylko więc na przestrzeni ostatniego wieku standard mieszkaniowy bez porównania wzrósł, ale też dostępność cenowa mieszkań - choć wciąż daleka od ideału - jest dziś znacznie wyższa niż w dwudziestoleciu międzywojennym. Przytoczone wcześniej dane sugerują, że dziś stawki za mieszkania mogą być nawet 2-3 razy bardziej przystępne niż te z 1933 roku.
Dziennikarz z zawodu i zamiłowania. Zajmuje się tematyką gospodarczą, prawną i finansową, szczególnie nowymi technologiami, i komunikacją oraz mediami. Poza dziennikarstwem zajmuje się fotografią, jeździ na nartach i uwielbia Hiszpanię. Z marką INFOR związany wcześniej, zaczynał przygodę z dziennikarstwem w Gazecie Prawnej. Od kwietnia 2026 r. już jako dziennikarz internetowy przygotowuje i publikuje artykuły na portalu Forsal.pl.
