Prefinansowana dotacja miała wspomóc osoby o najniższych dochodach w realizacji inwestycji w ramach programu „Czyste Powietrze”
Od 15 lipca 2022 r. wprowadzono możliwość przyznawania beneficjentom uprawnionym do podwyższonego i najwyższego poziomu dofinansowania dotacji z tzw. prefinansowaniem. Rozwiązanie to miało wesprzeć osoby o niższych dochodach, umożliwiając im rozpoczęcie inwestycji bez konieczności ponoszenia kosztów z własnych środków.
Prefinansowanie stanowiło zaliczkę w ramach dotacji, wypłacaną przed realizacją przedsięwzięcia. Środki te były przekazywane przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej bezpośrednio na rachunek bankowy wykonawcy.
Beneficjent do wniosku o dofinansowanie załączał zawarte umowy z wykonawcami (maksymalnie trzema), obejmujące pełen zakres planowanych prac. Po zakończeniu inwestycji pozostała część dotacji była wypłacana wykonawcy lub beneficjentowi – jeżeli faktura została wcześniej opłacona z jego środków.
W tym mechanizmie wykonawca odgrywał kluczową rolę, ponieważ to on otrzymywał środki z zaliczki (na podstawie faktury zaliczkowej) i realizował inwestycję. Jego działania w praktyce decydowały o prawidłowym rozliczeniu dotacji.
Zmiana programu „Czyste Powietrze” otworzyła furtkę dla oszustów
Kolejną wprowadzoną zmianą było umożliwiono składanie wniosku o dofinansowanie przez pełnomocnika wnioskodawcy. Od 25 stycznia 2022 r. pełnomocnik był upoważniony do składania, w imieniu i na rzecz wnioskodawcy wobec WFOŚiGW, oświadczeń niezbędnych do złożenia wniosku i zawarcia umowy o dofinansowanie, realizacji tej umowy oraz jej zmian, a także do odbioru wszelkiej korespondencji związanej z całym procesem przyznania środków. Konstrukcja ta nie zmieniała jednak zasady, że dotacja była udzielana na rzecz beneficjenta. W praktyce otworzyło to drogę do nadużyć na ogromną skalę – tak dużą, że konieczne stało się przygotowanie ustawy rekompensującej straty poniesione przez beneficjentów.
Ważne
Wprowadzanie w błąd wnioskodawców, dokonywanie czynności bez ich zgody i na ich niekorzyść, zawyżanie kosztów realizacji przedsięwzięć w celu uzyskania przez wykonawców nierynkowych marż (sięgających nawet kilkuset procent), brak rozliczenia pobranych zaliczek, ogłaszanie upadłości przez firmy, które wcześniej pobrały środki – przy jednoczesnym pozostawieniu pełnej odpowiedzialności finansowej po stronie beneficjentów – to tylko niektóre z form oszustw. W ich efekcie osoby, które chciały skorzystać z programu, zostały obciążone całością konsekwencji finansowych.
Ministra Klimatu i Środowiska Paulina Hennig-Kloska: wina PiS
Na temat sytuacji, w jakiej znaleźli się poszkodowani beneficjenci, wypowiedziała się obecna minister klimatu i środowiska.
– Kiedy w 2022 roku PiS wprowadził w programie „Czyste Powietrze” prefinansowanie z możliwością wypłaty pieniędzy na konta wykonawców, bez systemowych zabezpieczeń, otworzył przestrzeń do nadużyć. Niektórzy nieuczciwi wykonawcy wprowadzali ludzi w błąd, wykonywali czynności bez zgody beneficjenta, podrabiali dokumenty, a nawet znikali z pieniędzmi, nie realizując uzgodnionych prac. Dziś to poszkodowane rodziny, a nie nieuczciwi wykonawcy, mają obowiązek zwracania środków za to, co nie zostało wykonane zgodnie z umowami. To kilka tysięcy rodzin i kilka tysięcy często dramatycznych historii – stwierdziła minister.
– Dlatego kierownictwo MKiŚ przyjęło projekt ustawy o pomocy osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją przedsięwzięć w ramach programu „Czyste Powietrze”. Projekt trafi teraz do konsultacji – dodała.
Ustawa, która ma to wszystko naprawić. Beneficjenci programu „Czyste Powietrze” otrzymają pomoc od państwa
Kilka dni temu na stronie Rządowego Centrum Legislacji opublikowano projekt ustawy o pomocy beneficjentom – osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze”, przygotowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska.
Projekt przewiduje kilka form wsparcia dla oszukanych beneficjentów, w tym zawieszenie ściągania nierozliczonych zaliczek, wyłączenie odpowiedzialności za spłatę należności w przypadku osób poszkodowanych przez nieuczciwych wykonawców, a także pomoc w dochodzeniu roszczeń od firm, wobec których toczą się postępowania związane z nadużyciami finansowymi.
Długa sądowa droga beneficjentów do zwolnienia z obowiązku zwrotu nierozliczonych zaliczek
Ustawa nie rozwiązuje problemu "od tak". Cała procedura musi zostać zainicjowana przez beneficjenta. Na jego wniosek właściwy wojewódzki fundusz ochrony środowiska i gospodarki wodnej będzie mógł jedynie zawiesić spłatę należności. Będzie to możliwe wyłącznie w sytuacji, gdy beneficjent, WFOŚiGW lub Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej złoży zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa związanego z realizacją umowy o dofinansowanie na szkodę beneficjenta przez wykonawcę, albo gdy postępowanie karne w tej sprawie zostanie wszczęte z urzędu.
Dopiero po prawomocnym wyroku sądu, stwierdzającym winę wykonawcy, beneficjent zostanie ostatecznie zwolniony z obowiązku zwrotu nierozliczonej zaliczki. Właściwy wojewódzki fundusz ochrony środowiska i gospodarki wodnej będzie mógł wówczas wystąpić do sądu z wnioskiem o nałożenie na nieuczciwego wykonawcę obowiązku naprawienia szkody, a beneficjent będzie mógł upoważnić WFOŚiGW do dochodzenia należności w jego imieniu. W ramach naprawy szkody będzie można również zawalczyć o odszkodowanie za poniesione straty, np. moralne
W praktyce oznacza to jednak, że miną lata, zanim poszkodowani beneficjenci zostaną ostatecznie zwolnieni z obowiązku zwrotu nierozliczonych zaliczek.
Tysiące poszkodowanych rodzin. Kiedy ustawa wejdzie w życie
Jak szacuje Ministerstwo Klimatu i Środowiska, łączna kwota nierozliczonych zaliczek (w tym środków nienależnie pobranych przez wykonawców) wynosi obecnie około 285 mln zł. Problem może dotyczyć ponad 8 tysięcy rodzin.
Ministerstwo planuje przedłożyć projekt ustawy Radzie Ministrów w marcu 2026 r. Celem jest możliwie szybkie przyjęcie projektu przez rząd.
Źródła:
MKiŚ
Projekt ustawy o pomocy beneficjentom – osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją Programu Priorytetowego Czyste Powietrze
