Smog nie odpuszcza: Polska z najgorszą jakością powietrza w Europie
Sezon grzewczy jeszcze się na dobre nie rozpoczął, a jakość powietrza już budzi niepokój.
Dane Europejskiej Agencji Środowiskowej (EEA) nie pozostawiają złudzeń – Polska od lat należy do krajów o najgorszej jakości powietrza w Europie. Według raportu EEA z lat 2022–2023, polskie miasta regularnie przekraczają dopuszczalne normy stężenia pyłów PM2,5. Wśród 372 analizowanych europejskich miast, Nowy Sącz znalazł się na przedostatnim miejscu – ze średnim rocznym stężeniem pyłów wynoszącym 24 μg/m³. Dla porównania, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca, by poziom ten nie przekraczał 5 μg/m³.
To oznacza, że miliony Polaków oddychają zanieczyszczonym powietrzem przez większość roku. Problem dotyczy nie tylko dużych aglomeracji, ale przede wszystkim mniejszych miast i wsi, w których dominują przestarzałe systemy grzewcze i brak jest skutecznego monitoringu.
Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z zagrożeń, jakie się z tym wiążą. Niewielu wie również o istnieniu systemów monitorowania jakości powietrza – tzw. radarów – instalowanych przez władze samorządowe oraz prywatnych użytkowników.
Dzięki takim platformom jak:
można na bieżąco śledzić stan powietrza w swojej okolicy.
Najbardziej zanieczyszczone miasta w Polsce. Tu powietrze dosłownie zabija
Polski Alarm Smogowy opublikował ranking smogowych rekordzistów za rok 2024. Po raz kolejny bezapelacyjnym liderem została Nowa Ruda (woj. dolnośląskie) – zajmując pierwsze miejsce we wszystkich kategoriach.
Stężenie rakotwórczego benzo(a)pirenu w tym mieście wzrosło z 4 do aż 7 ng/m³. Na kolejnych miejscach znalazły się Nowy Targ, Sucha Beskidzka i Myszków – wszystkie przekraczają normę pięciokrotnie. Nawet uzdrowiskowa Rabka-Zdrój odnotowuje wartości czterokrotnie wyższe niż dopuszczalne.
Nowa Ruda przoduje również pod względem średniorocznego stężenia pyłu PM10 – mieszkańcy oddychali tam smogiem przez aż 73 dni w roku. W Nowym Targu było to 38 dni, a w Pszczynie – 36.
W pierwszej trzydziestce najbardziej zanieczyszczonych miejscowości aż dziesięć pochodzi z województwa łódzkiego (m.in. Radomsko). Według danych GIOŚ, średnioroczne stężenie pyłu PM10 w 2024 r. wzrosło o 7% względem roku poprzedniego.
Przyczyny smogu – nie tak oczywiste, jak się wydaje
Wielu Polaków wini za smog wyłącznie samochody. Rzeczywiście – spaliny są problemem, zwłaszcza w dużych miastach, ale głównym winowajcą jest tzw. niska emisja – czyli zanieczyszczenia pochodzące z domowych pieców i kotłów, w których spalane są węgiel, drewno, pellet, a czasem nawet odpady.
Według Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków (CEEB), w Polsce wciąż działa ponad milion pieców kaflowych na paliwa stałe. W wielu gospodarstwach domowych używa się też tzw. „kopciuchów”. Spalanie w nich paliw niskiej jakości prowadzi do emisji toksycznych substancji, takich jak benzo(a)piren, dwutlenek siarki czy tlenki azotu.
Swoje dokłada również przemysł – szczególnie ten starszy technologicznie – oraz transport. Brak świadomości ekologicznej, społeczna akceptacja dla „taniego opału” i słaby nadzór w mniejszych miejscowościach sprawiają, że problem się pogłębia.
Smog zabija. 40 tysięcy Polaków rocznie umiera przez zanieczyszczone powietrze
Polska jest najbardziej liberalnym krajem w Unii Europejskiej, jeśli chodzi o informowanie społeczeństwa o zanieczyszczeniu powietrza. Obowiązują u nas najbardziej pobłażliwe zasady w tym zakresie. Jednocześnie mamy najgorszą jakość powietrza w całej Unii. Nie mamy jednak bardziej odpornych płuc niż inni mieszkańcy Europy.
Zanieczyszczone powietrze to cichy zabójca. Powoduje choroby układu oddechowego, krążenia, nerwowego, a także wpływa na rozwój płodu i długość życia. Szacuje się, że w Polsce co roku około 40 tysięcy osób umiera przedwcześnie z powodu smogu.
Dla porównania – w 2024 roku w wypadkach drogowych zginęły 2245 osoby. Smog zabija więc niemal 20 razy więcej ludzi niż wszystkie wypadki samochodowe łącznie. Z obszernym zestawieniem badań potwierdzających te dane można zapoznać się tutaj
Czarny dym z komina sąsiada? Oto, jak reagować zgodnie z prawem
Gęsty, gryzący dym o zapachu plastiku to niemal pewny znak, że spalane są odpady. W Polsce to nielegalne.
Ustawa o odpadach jednoznacznie zabrania spalania śmieci poza wyspecjalizowanymi spalarniami, a uchwały antysmogowe w poszczególnych województwach dokładnie określają, czego nie wolno wrzucać do pieca.
Zakazane jest m.in. spalanie:
- kolorowych gazet, kartonów z nadrukami, książek,
- płyt MDF, mebli i lakierowanego drewna,
- ubrań, butów, opon i pieluch,
- plastikowych butelek, folii, toreb,
- mułów i odpadów węglowych niskiej jakości.
Odpady można bezpłatnie oddać do PSZOK-u – Punktu Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych, który każda gmina ma obowiązek prowadzić.
Kolor dymu z komina również wiele mówi:
- biały lub przezroczysty – spalanie suchego drewna, raczej bezpieczne,
- czarny – mokre drewno lub odpady, bardzo toksyczne,
- żółty/pomarańczowy – niedobór tlenu, spalanie plastiku lub gumy.
Jeśli z komina sąsiada wydobywa się gryzący dym, można to zgłosić:
- straży miejskiej (tel. 986),
- urzędowi miasta lub gminy,
- Wojewódzkiemu Inspektoratowi Ochrony Środowiska (WIOŚ),
- prokuraturze – jeśli lokalne władze nie reagują.
Coraz częściej w kontrolach wykorzystuje się drony analizujące skład dymu – co pozwala szybko ustalić sprawcę.
Za spalanie śmieci w piecu grożą surowe kary. Można zapłacić nawet 5000 zł
Za spalanie odpadów w piecu, kotle lub kominku grozi:
- mandat do 500 zł,
- grzywna do 5 000 zł (w przypadku skierowania sprawy do sądu).
Jeżeli dym z komina sąsiada przedostaje się na naszą działkę, można również dochodzić swoich praw na podstawie Kodeksu cywilnego (art. 144 i 222 §2), żądając zaprzestania uciążliwego działania i przywrócenia stanu zgodnego z prawem.
Można również uzyskać odszkodowanie
Jeśli mimo licznych zgłoszeń sytuacja się nie zmienia, a zanieczyszczenia wpływają na zdrowie naszej rodziny, można wystąpić o odszkodowanie – zarówno od osoby prywatnej, jak i od gminy, która:
- nie realizuje uchwał antysmogowych,
- nie reaguje na zgłoszenia,
- nie podejmuje działań na rzecz poprawy jakości powietrza.
Warto gromadzić dowody: raporty jakości powietrza, pisma urzędowe, nagrania dymu, własne pomiary wykonane certyfikowanym miernikiem (PM10, PM2,5).
Jak wysoką rekompensatę można uzyskać?
Pozew o odszkodowanie ma charakter cywilny i wymaga uiszczenia opłaty sądowej, której wysokość zależy od wartości roszczenia – od 30 zł (przy kwocie do 500 zł) do 100 000 zł (maksymalna opłata przy wartości sporu powyżej 2 mln zł).
Przykładem wygranej walki o rekompensatę za zanieczyszczenie powietrza jest sprawa mieszkańca Rybnika, który otrzymał 30 tysięcy złotych odszkodowania. Chodzi o głośny proces, jaki wytoczył państwu za smog zalegający nad miastem. Po długiej batalii sądowej – sprawa trafiła nawet do Sądu Najwyższego – w prawomocnym wyroku z 2021 roku mężczyzna uzyskał 30 tysięcy złotych zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych spowodowane zanieczyszczeniem powietrza.
Biorąc pod uwagę szkodliwość zanieczyszczeń i ich realny wpływ na zdrowie, warto walczyć o jak najwyższą rekompensatę. To nie tylko kwestia pieniędzy, ale również prawa do życia w czystym i bezpiecznym środowisku.
Źródła:
Air quality in Europe EEA Report
krakowskialarmsmogowy.pl
CEEB
40 tys. ofiar rocznie - Raport CMKP. Autorami raportu są prof. dr hab. n. med. Mateusz Jankowski, dr n. med. Justyna Grudziąż-Sękowska oraz dr n. o zdr. Kuba Sękowski. Opracowanie powstało na podstawie badania opinii publicznej przeprowadzonego w czerwcu 2025 r. na reprezentatywnej próbie 1092 dorosłych mieszkańców Polski.
Komenda Główna Policji
Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz.U. 2023 poz. 1587 ze zm.)
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. 2025 poz. 1071)
Krzysztof Rybak – prawnik, redaktor Forsal.pl, absolwent Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zajmuję się tematyką podatków, nieruchomości oraz prawa cywilnego i gospodarczego. W swoich tekstach wyjaśniam zmiany w przepisach i ich praktyczne skutki. Przez lata byłem związany z branżą naukową i rolniczą. Zostałem wyróżniony przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi za osiągnięcia w obszarze rynku konopnego.