rozwiń >

Etapowe wejście w życie zmian

Zmiany wynikają z nowelizacji ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Ich celem jest uporządkowanie praktyki orzeczniczej oraz ograniczenie rozbieżności interpretacyjnych, które od lat towarzyszyły kontroli zwolnień lekarskich.

Nowe regulacje będą obowiązywać stopniowo. Od 27 stycznia 2026 r. stosowane są przepisy dotyczące zasad kontroli, orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz gromadzenia materiału dowodowego. 13 kwietnia 2026 r. wejdą w życie regulacje odnoszące się do podejmowania określonych czynności w okresie zwolnienia. Najdalej idące zmiany, dotyczące możliwości pracy przy równoległym L4, zaplanowano na 1 stycznia 2027 r.

Rozszerzone kompetencje kontrolne ZUS

Jednym z filarów nowelizacji jest wzmocnienie pozycji ZUS w toku kontroli prawidłowości korzystania ze zwolnień lekarskich. Przepisy wprost przyznają organowi rentowemu prawo do żądania od ubezpieczonego wyjaśnień oraz informacji istotnych dla oceny zasadności L4.

W praktyce oznacza to, że bierna postawa osoby kontrolowanej lub udzielanie zdawkowych odpowiedzi może negatywnie wpłynąć na wynik postępowania. ZUS zyskuje szerszy dostęp do informacji dotyczących sytuacji zdrowotnej i faktycznego sposobu wykorzystywania zwolnienia, co może przełożyć się na skuteczniejsze działania kontrolne.

Zwolnienie na opiekę także pod kontrolą

Istotną nowością jest jednoznaczne objęcie kontrolą zwolnień wystawianych z tytułu konieczności sprawowania osobistej opieki nad chorym członkiem rodziny. Dotychczas brak jasnych regulacji w tym zakresie prowadził do rozbieżności w praktyce oraz sporów z ZUS.

Od 2026 r. nie będzie już wątpliwości, także tego rodzaju zaświadczenia mogą być weryfikowane. Co więcej, ZUS otrzymał wyraźną podstawę prawną do żądania dokumentacji medycznej dotyczącej osoby wymagającej opieki, zarówno od lekarza wystawiającego zwolnienie, jak i od placówki udzielającej świadczeń zdrowotnych.

Nowe definicje: praca zarobkowa i aktywność sprzeczna z celem L4

Nowelizacja wprowadza precyzyjne definicje pojęć, które dotychczas budziły największe kontrowersje interpretacyjne. Za pracę zarobkową uznano każdą aktywność wykonywaną w celu uzyskania przychodu, niezależnie od formy prawnej czy rodzaju stosunku prawnego.

Jednocześnie ustawodawca wyłączył z tego pojęcia czynności o charakterze incydentalnym, podejmowane z uwagi na istotne okoliczności, przy czym nie mogą one wynikać z poleceń pracodawcy. Przykładem mogą być jednorazowe działania, których zaniechanie skutkowałoby poważnymi stratami finansowymi, takie jak podpisanie kluczowych dokumentów czy faktur.

Z kolei aktywności niezgodne z celem zwolnienia to wszelkie działania, które mogą opóźniać proces leczenia lub rekonwalescencji. Ich ocena zależy każdorazowo od rodzaju schorzenia oraz zaleceń lekarskich. Do tej kategorii mogą należeć m.in. intensywne prace fizyczne czy ignorowanie zaleceń medycznych. Jednocześnie ustawodawca wyraźnie wyłączył z tego pojęcia zwykłe czynności życia codziennego, takie jak zakupy czy spacery.

Wprowadzenie tych definicji ogranicza uznaniowość organów kontrolnych i wzmacnia pozycję ubezpieczonych w ewentualnych sporach z ZUS.

Odpowiedzialność lekarzy pod lupą

Nowe przepisy wyraźnie akcentują także odpowiedzialność lekarzy wystawiających zaświadczenia o czasowej niezdolności do pracy. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości ZUS będzie mógł przekazywać zgromadzony materiał dowodowy do organów samorządu lekarskiego w celu oceny odpowiedzialności zawodowej.

Zmianie uległa również procedura odwoławcza w sprawach cofnięcia upoważnienia do wystawiania zwolnień. Zamiast odwołania do ministra zdrowia, lekarz będzie składał wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy bezpośrednio do prezesa ZUS.

Zwolnienie tylko na jeden tytuł ubezpieczenia

Szczególnie istotna zmiana dotyczy osób posiadających więcej niż jeden tytuł do ubezpieczeń społecznych. Nowe regulacje umożliwią wskazanie, że zwolnienie lekarskie ma dotyczyć wyłącznie jednego z nich.

W praktyce oznacza to, że pracownik zatrudniony w dwóch miejscach lub łączący etat z działalnością gospodarczą, będzie mógł korzystać ze zwolnienia w jednym zakresie, a w drugim nadal wykonywać pracę, o ile pozwala na to stan zdrowia. Przykładowo, osoba niezdolna do pracy fizycznej będzie mogła kontynuować pracę biurową lub intelektualną.

Jednocześnie rozwiązanie to rodzi ryzyko nadużyć, np. pobierania zasiłku chorobowego z tytułu jednego zatrudnienia przy jednoczesnym wykonywaniu pracy zarobkowej w innym obszarze, co niewątpliwie stanie się przedmiotem wzmożonej kontroli ZUS.

System uporządkowany, ale niepozbawiony znaków zapytania

Nowelizacja przepisów dotyczących zwolnień lekarskich ma charakter kompleksowy. Wzmacnia kompetencje ZUS, porządkuje sporne zagadnienia interpretacyjne oraz wprowadza nowe mechanizmy odpowiedzialności po stronie ubezpieczonych i lekarzy. Zdaniem autorów zmiany te mogą realnie ograniczyć nadużycia i zwiększyć przejrzystość procedur kontrolnych.

Dla pracodawców i działów HR oznacza to konieczność uważnego monitorowania praktyki stosowania nowych regulacji. Choć ustawodawca rozwiązał wiele dotychczasowych problemów, wątpliwości, zwłaszcza dotyczące dopuszczalności pracy przy równoległym zwolnieniu, zapewne ujawnią się dopiero na etapie stosowania prawa. Co do zasady jednak kierunek zmian należy ocenić pozytywnie jako krok w stronę bardziej spójnego i przewidywalnego systemu zwolnień lekarskich.