Bezwarunkowy Dochód Podstawowy: świadczenie niezależne od osiąganego dochodu
Bezwarunkowy Dochód Podstawowy (BDP) to koncepcja ekonomiczna zakładająca regularne wypłacanie przez państwo określonej kwoty pieniędzy niezależnie od tego, czy dana osoba pracuje i jakie osiąga dochody. Założeniem takiego rozwiązania jest zapewnienie każdemu określonego minimum dochodowego i ograniczenie uzależnienia pomocy od dochodów, statusu zawodowego czy innych kryteriów.
Program miał obejmować osoby od 3. roku życia, również osoby pracujące, i zgodnie z propozycją miał być prowadzony przez co najmniej 20 lat. Świadczenie miało ponadto odpowiadać 50 proc. minimalnego wynagrodzenia brutto.
Dochód podstawowy zamiast 800 plus i innych świadczeń?
Jednym z najważniejszych elementów propozycji było powiązanie dochodu podstawowego z istniejącym systemem świadczeń społecznych. Program miał stopniowo zastępować część dotychczasowego wsparcia. Wśród świadczeń wskazywanych w związku z propozycją znajdowały się m.in.
- świadczenie 800 plus,
- świadczenie 300 plus,
- 13 i 14 emerytury,
- zasiłki stałe, okresowe oraz
- zasiłki dla bezrobotnych.
Ile kosztowałby Bezwarunkowy Dochód Podstawowy?
Finansowanie powszechnego dochodu podstawowego wymagałoby bardzo dużych nakładów finansowych. Polski Instytut Ekonomiczny w opublikowanym wcześniej raporcie analizował wariant, w którym osoby w wieku produkcyjnym otrzymywałyby 1200 zł miesięcznie, a dzieci 600 zł. Koszt takiego programu oszacowano na około 376 mld zł rocznie. Ostateczny koszt rzeczywistego programu zależałby m.in. od liczby uprawnionych, wysokości świadczenia, sposobu opodatkowania oraz tego, które istniejące świadczenia zostałyby zachowane lub zlikwidowane.
Ilu Polaków popiera Bezwarunkowy Dochód Podstawowy?
Według badania Polskiego Instytutu Ekonomicznego opublikowanego w 2021 r. poparcie dla idei dochodu podstawowego deklarowało 51 proc. badanych Polaków w wieku od 18 do 64 lat. Wśród osób, które wcześniej słyszały o takim rozwiązaniu i lepiej znały jego założenia, poparcie było większe.
Badanie pokazało również, że znaczna część społeczeństwa wcześniej nie zetknęła się z koncepcją bezwarunkowego dochodu podstawowego. Co istotne, poparcie dla BDP wyraźnie spadało, gdy respondentom przedstawiano możliwe sposoby finansowania programu. Znacznie mniej osób popierało rozwiązanie, jeśli miałoby ono oznaczać podwyższenie podatków, ograniczenie innych świadczeń lub zwiększenie zadłużenia państwa.
Jakie mogą być korzyści z wprowadzenia Bezwarunkowego Dochodu Podstawowego?
Zwolennicy bezwarunkowego dochodu podstawowego wskazują kilka potencjalnych korzyści takiego rozwiązania. Jedną z nich jest ograniczenie ubóstwa i zapewnienie wszystkim obywatelom minimalnego poziomu bezpieczeństwa finansowego.
BDP mógłby również zwiększyć bezpieczeństwo osób zatrudnionych w niestandardowych formach zatrudnienia lub osób, których dochody są nieregularne. Kolejnym argumentem jest ograniczenie tzw. pułapki biedy. Chodzi o sytuację, w której podjęcie pracy lub zwiększenie dochodów powoduje utratę prawa do części świadczeń, przez co poprawa sytuacji zawodowej nie zawsze oznacza proporcjonalną poprawę sytuacji finansowej.
Zwolennicy dochodu podstawowego wskazują również na uproszczenie systemu świadczeń społecznych. Jedno powszechne świadczenie mogłoby potencjalnie zastąpić część obecnych programów wymagających rozbudowanej administracji i weryfikowania dochodów.
Stały dochód mógłby także zwiększać poczucie bezpieczeństwa finansowego i ułatwiać podejmowanie ryzyka związanego np. ze zmianą pracy, założeniem firmy czy zdobywaniem nowych kwalifikacji. Badanie PIE wskazywało, że większość pracujących respondentów deklarowała, iż nadal wykonywałaby pracę nawet w przypadku otrzymywania dochodu gwarantowanego.
Jakie są potencjalne wady i zagrożenia związane z Bezwarunkowym Dochodem Podstawowym?
Największym problemem związanym z BDP pozostają jego koszty. W przypadku programu obejmującego całe społeczeństwo konieczne byłoby znalezienie źródła finansowania setek miliardów złotych rocznie. W zależności od przyjętego modelu mogłoby to oznaczać podwyższenie części podatków, likwidację innych świadczeń, zwiększenie zadłużenia państwa albo połączenie kilku takich rozwiązań.
W debacie na temat BDP pojawia się również ryzyko ograniczenia aktywności zawodowej części społeczeństwa. Stałe świadczenie niezależne od pracy mogłoby sprawić, że część osób zdecydowałaby się pracować mniej lub czasowo zrezygnować z zatrudnienia.
Innym potencjalnym problemem jest wpływ programu na ceny. Jeżeli znacząco wzrosłyby dochody rozporządzalne gospodarstw domowych bez odpowiadającego im wzrostu podaży towarów i usług, część dodatkowego popytu mogłaby przełożyć się na wzrost cen.
Kontrowersje budzi również wypłacanie takiej samej kwoty wszystkim osobom bez względu na ich sytuację finansową. Taki sam dochód podstawowy otrzymywałaby zarówno osoba znajdująca się w trudnej sytuacji materialnej, jak i osoba osiągająca bardzo wysokie dochody. Jednocześnie jednolita kwota mogłaby okazać się niewystarczająca dla osób wymagających znacznie większego wsparcia, np. części osób z niepełnosprawnościami lub wymagających stałej opieki.
Bezwarunkowy Dochód Podstawowy a kwestia sprawiedliwości społecznej
Bezwarunkowy Dochód Podstawowy opiera się na innym mechanizmie niż znaczna część obecnego systemu zabezpieczenia społecznego. Wiele funkcjonujących obecnie świadczeń zależy od wysokości dochodu, sytuacji rodzinnej, wieku, niepełnosprawności albo wcześniejszego odprowadzania składek. BDP z założenia ma być świadczeniem powszechnym.
Oznacza to, że podstawowa kwota przysługiwałaby każdej osobie należącej do grupy objętej programem, bez względu na jej sytuację materialną. Zwolennicy takiego rozwiązania wskazują na prostotę systemu, powszechność oraz brak stygmatyzacji osób korzystających z pomocy.
Krytycy zwracają natomiast uwagę, że przekazywanie takiego samego świadczenia osobom ubogim i bardzo zamożnym może być mniej efektywnym sposobem wykorzystywania pieniędzy publicznych niż kierowanie pomocy przede wszystkim do osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji.
Problem ubóstwa w Polsce wciąż jest aktualny
Problem ubóstwa w Polsce nie zniknął. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2025 r. zasięg zagrożenia ubóstwem skrajnym wyniósł 5,3 proc. osób w gospodarstwach domowych. Rok wcześniej było to 5,2 proc. Zasięg ubóstwa relatywnego wyniósł natomiast w 2025 r. 13,5 proc., wobec 13,3 proc. rok wcześniej.
Dane pokazują, że mimo funkcjonowania rozbudowanego systemu świadczeń część społeczeństwa nadal znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej.
Co dokładnie zakładała petycja dotycząca dochodu podstawowego?
Petycja dotycząca pilotażowego programu dochodu podstawowego wpłynęła do Sejmu w marcu 2025 r. Następnie została skierowana do Komisji do Spraw Petycji. Propozycja zakładała uruchomienie programu w województwie śląskim. Uprawnieni mieli być mieszkańcy regionu od 3. roku życia, również osoby pracujące. Program miał obowiązywać przez co najmniej 20 lat.
Dochód podstawowy miał odpowiadać 50 proc. minimalnego wynagrodzenia brutto, które w 2025 r. wynosiło 4666 zł brutto, dlatego połowa tej kwoty wynosiła 2333 zł. Od 2026 r. płaca minimalna wynosi 4806 zł brutto. Gdyby identyczny mechanizm obowiązywał obecnie, połowa minimalnego wynagrodzenia wynosiłaby 2403 zł.
Autor petycji uzasadniał wybór województwa śląskiego przemianami gospodarczymi zachodzącymi w regionie. Wskazywał m.in. na konsekwencje transformacji energetycznej, zamykania kopalń, hut i innych zakładów przemysłowych oraz związane z tym zmiany na rynku pracy. Program dochodu podstawowego miał według autora zwiększyć bezpieczeństwo finansowe mieszkańców i ograniczyć społeczne skutki transformacji gospodarczej.
Zapadła decyzja w sprawie dochodu podstawowego
Komisja do Spraw Petycji rozpatrzyła propozycję 9 lipca 2025 r. Ostateczna decyzja była negatywna. Komisja zdecydowała o nieuwzględnieniu żądania będącego przedmiotem petycji.
O ile sprawa została formalnie zakończona, petycja dotycząca BDP pozostaje przykładem jednej z propozycji reformy polskiego systemu świadczeń społecznych, która wciąż budzi zainteresowanie społeczeństwa i powraca w dyskusjach ekonomistów.
Źródła: Sejm RP – petycja BKSP-155-X-486/25 i materiały Komisji do Spraw Petycji; Główny Urząd Statystyczny; Polski Instytut Ekonomiczny; ZUS; Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.
Krzysztof Rybak – prawnik, redaktor Forsal.pl, absolwent Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zajmuję się tematyką podatków, nieruchomości oraz prawa cywilnego i gospodarczego. W swoich tekstach wyjaśniam zmiany w przepisach i ich praktyczne skutki. Przez lata byłem związany z branżą naukową i rolniczą. Zostałem wyróżniony przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi za osiągnięcia w obszarze rynku konopnego.