Przepisy chronią możliwość płacenia gotówką, ale nie oznacza to, że każdy zniszczony banknot musi zostać przyjęty przy kasie. Uszkodzone pieniądze można natomiast wymienić w banku, a wysokość zwracanej kwoty zależy od stopnia ich zniszczenia.
Gotówka pozostaje prawnym środkiem płatniczym. Są jednak istotne wyjątki
Polskie banknoty i monety emitowane przez Narodowy Bank Polski są prawnymi środkami płatniczymi na terytorium Polski. Wynika to wprost z ustawy o Narodowym Banku Polskim. Dodatkową ochronę płatności gotówkowych wprowadza ustawa o usługach płatniczych.
Zgodnie z obowiązującym art. 59ea tej ustawy sprzedawca co do zasady nie może uzależniać zawarcia z konsumentem umowy sprzedaży od dokonania płatności bezgotówkowej ani odmówić przyjęcia banknotów i monet emitowanych przez NBP. Regulacja ta ma zapobiegać sytuacjom, w których klient sklepu stacjonarnego byłby zmuszany do korzystania wyłącznie z karty, telefonu lub innego instrumentu płatniczego.
Prawo przewiduje jednak wyjątki. Obowiązek przyjmowania gotówki nie obejmuje m.in. działalności prowadzonej w internecie oraz miejsc prowadzenia działalności bez obecności personelu. Wyłączenie może mieć zastosowanie również podczas imprezy masowej, jeśli odpowiednia zasada została wcześniej określona w regulaminie. Przepisy przewidują ponadto wyjątek dotyczący odpowiednio wysokich jednorazowych transakcji.
Inną kwestią jest stan samego banknotu. Z ustawy o NBP wynika bowiem, że znaki pieniężne, które na skutek zużycia lub uszkodzenia przestały odpowiadać warunkom określonym przez Prezesa NBP, przestają być prawnym środkiem płatniczym i podlegają wymianie. Dlatego nie można utożsamiać zakazu prowadzenia zwykłego sklepu wyłącznie w formule bezgotówkowej z obowiązkiem przyjęcia przy kasie każdego podartego, niekompletnego czy mocno uszkodzonego banknotu.
Uszkodzony banknot 20-złotowy i anulowanie sprzedaży
Takiego problemu doświadczył klient sklepu w Poznaniu, którego przypadek opisała Interia Biznes. Za zakupy zamierzał zapłacić banknotem o nominale 20 zł. Banknot był uszkodzony i sklejony taśmą.
Kasjer nie zdecydował się na przyjęcie pieniędzy. Zamiast tego zapytał klienta o możliwość skorzystania z innej formy zapłaty. Mężczyzna odmówił płatności bezgotówkowej. W konsekwencji transakcja została anulowana, a zakupione produkty nie zostały mu wydane.
W tym przypadku kluczowe znaczenie ma rozróżnienie pomiędzy prawidłowym banknotem znajdującym się w obiegu a znakiem pieniężnym, którego stopień uszkodzenia uzasadnia skierowanie go do wymiany. Sam fakt, że na banknocie widnieje nominał i można rozpoznać jego autentyczność, nie oznacza jeszcze, że przedsiębiorca ma obowiązek bezwarunkowo przyjąć go podczas sprzedaży.
NBP określa szczegółowe zasady dotyczące takich pieniędzy. W obowiązujących regulacjach wprost wymieniono m.in. banknoty postrzępione, naddarte, podklejone, przerwane, nadmiernie zabrudzone, zaplamione i odbarwione.
Uszkodzone banknoty można wymienić w bankach
Odmowa przyjęcia zniszczonego banknotu podczas zakupów nie oznacza utraty znajdującej się na nim wartości. Narodowy Bank Polski stworzył odrębny mechanizm umożliwiający wymianę zużytych i uszkodzonych znaków pieniężnych.
Zgodnie z zarządzeniem nr 31/2013 Prezesa NBP banki działające na terytorium Polski wymieniają zużyte lub uszkodzone polskie banknoty i monety, jeżeli nie zachodzi podejrzenie, że są fałszywe, a zachowane cechy umożliwiają rozpoznanie ich wartości nominalnej.
Dotyczy to również banknotów podklejonych, czyli dokładnie takiego rodzaju uszkodzenia, jakie wystąpiło w przypadku opisanym w Poznaniu.
Interia Biznes przytacza stanowisko Małgorzaty Witkowskiej z PKO Banku Polskiego, która wyjaśniła, że banki nie mogą odmówić przyjęcia do wymiany uszkodzonych banknotów, jeśli spełniają one określone przez NBP kryteria. Zasady wynikające z regulacji banku centralnego znajdują odzwierciedlenie w procedurach dotyczących obrotu gotówkowego stosowanych przez banki.
W praktyce oznacza to, że klient posiadający naderwany albo sklejony banknot powinien zamiast ponownie próbować płacić nim w kolejnych sklepach udać się do placówki bankowej i przedstawić go do wymiany.
Pełna wartość zniszczonego banknotu nie w każdym przypadku
Stan pieniądza wpływa na kwotę, którą można otrzymać podczas wymiany. Szczegółowe kryteria określa NBP.
Pełną wartość nominalną można odzyskać między innymi wtedy, gdy banknot zachował ponad 75 proc. pierwotnej powierzchni w jednym fragmencie. Pełną kwotę można otrzymać także za banknot przerwany na nie więcej niż dziewięć części, jeżeli wszystkie pochodzą z tego samego banknotu, nie występują ubytki powierzchni w miejscu przerwania, a części łącznie stanowią 100 proc. jego pierwotnej powierzchni.
Oznacza to, że prawidłowo zachowany, choć przykładowo rozdarty i sklejony banknot może zostać wymieniony w pełnej wysokości nominału.
Inaczej wygląda sytuacja przy poważniejszych zniszczeniach. Jeżeli zachowało się od 45 do 75 proc. pierwotnej powierzchni banknotu w jednym fragmencie, wymiana odbywa się za połowę jego wartości nominalnej.
Jeszcze dalej idące uszkodzenie może oznaczać brak możliwości odzyskania pieniędzy. NBP wskazuje, że fragmenty posiadające mniej niż 45 proc. pierwotnej powierzchni nie spełniają warunków pozwalających na ich wymianę.
Podobne zasady dotyczą uszkodzonych monet. Pełna wartość nominalna przysługuje w przypadku zachowania monety w całości albo dwóch rozłączonych elementów, czyli rdzenia i pierścienia, jeżeli pochodzą z jednej monety tego samego nominału. Jeżeli zachował się wyłącznie rdzeń albo pierścień, wymianie podlega połowa wartości nominalnej.
Bardziej zniszczone pieniądze trafiają do NBP
Nie każda wymiana zostanie przeprowadzona bezpośrednio przy stanowisku kasowym banku. W przypadku banknotów i monet, których stan nie pozwala na standardowe rozpatrzenie sprawy w placówce, pieniądze mogą zostać przyjęte na podstawie odpowiedniego wniosku i przekazane do Centrali Narodowego Banku Polskiego.
Osoby fizyczne mają również możliwość przesłania bezpośrednio do Centrali NBP uszkodzonych polskich banknotów wraz z wnioskiem. Narodowy Bank Polski przewiduje tę procedurę dla przesyłek obejmujących banknoty o łącznej wartości nieprzekraczającej 2000 zł.
Odrębne zasady dotyczą pieniędzy, które mogą pochodzić z przestępstwa albo zostały uszkodzone przez specjalistyczne systemy neutralizacji stosowane do zabezpieczania wartości pieniężnych. Takie banknoty nie są traktowane tak samo jak przypadkowo naderwana dwudziestozłotówka czy banknot uszkodzony podczas zwykłego użytkowania.
Sklejony banknot lepiej wymienić przed zakupami
Przypadek z Poznania pokazuje praktyczną różnicę między możliwością posiadania uszkodzonego banknotu a wykorzystaniem go podczas zwykłych zakupów. Konsument ma ustawowo chronione prawo do zapłaty gotówką w typowym sklepie stacjonarnym, ale ochrona ta dotyczy znaków pieniężnych spełniających wymagania dotyczące pozostawania w obiegu.
Jeżeli banknot jest rozdarty, sklejony, ma duży ubytek albo został poważnie zabrudzony, bezpieczniejszym rozwiązaniem jest jego wcześniejsza wymiana. W przeciwnym razie klient może znaleźć się przy kasie bez możliwości skutecznego zapłacenia za towar, szczególnie gdy nie ma przy sobie karty ani innego środka płatniczego.
Źródła:
- Interia Biznes – materiały dotyczące odmowy przyjęcia uszkodzonego banknotu podczas zakupów w Poznaniu oraz zasad wymiany zniszczonej gotówki; stanowisko Małgorzaty Witkowskiej z PKO Banku Polskiego.
- Narodowy Bank Polski – zasady wymiany zużytych lub uszkodzonych znaków pieniężnych waluty polskiej.
- Zarządzenie nr 31/2013 Prezesa Narodowego Banku Polskiego, tekst jednolity ogłoszony w 2024 r. – szczegółowe warunki wymiany banknotów i monet.
- Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim – art. 31–34 dotyczące znaków pieniężnych, prawnych środków płatniczych oraz pieniędzy zużytych i uszkodzonych.
- Ustawa z 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych, tekst jednolity ogłoszony w 2026 r. – art. 59ea dotyczący przyjmowania gotówki od konsumentów oraz ustawowych wyjątków.
Autor artykułów i raportów. Współpracował m.in z Konfederacją Pracodawców Lewiatan, Health & Environment Alliance Polska, Koalicją Klimatyczną, Festiwalem Łódź Wielu Kultur, Wirtualną Polską, Wprost, Zieloną Interią. Komentuje wydarzenia dla Polskiego Radia. Na łamach Gazety Prawnej zajmuje się polityką międzynarodową i krajową . Pasjonat technologii i nauki.