Nowa opłata: nawet 4,50 zł za kilogram opakowań. Kogo obejmie?

Rozszerzona odpowiedzialność producenta – na czym polega?

Rozszerzona odpowiedzialność producenta (ROP, ang. Extended Producer Responsibility – EPR) to koncepcja środowiskowa i prawna, zgodnie z którą producenci odpowiadają za cały cykl życia produktu – od etapu projektowania i wprowadzenia go na rynek, aż po zagospodarowanie powstałego odpadu. Celem systemu jest ograniczenie negatywnego wpływu produktów na środowisko, przede wszystkim poprzez zmniejszenie ilości odpadów oraz zwiększenie poziomu recyklingu.

Koncepcja EPR zaczęła rozwijać się w Europie Zachodniej i krajach skandynawskich już w latach 90. XX wieku. Z czasem stała się jednym z fundamentów unijnej polityki środowiskowej.

W Polsce idea rozszerzonej odpowiedzialności producenta zaczęła odgrywać istotną rolę po przystąpieniu do Unii Europejskiej w 2004 r., kiedy kraj został zobowiązany do dostosowania krajowych regulacji do europejskiego prawa ochrony środowiska. Podstawą prawną funkcjonowania systemu ROP w Unii Europejskiej jest Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE w sprawie odpadów.Dokument określa ogólne zasady gospodarowania odpadami i promuje hierarchię postępowania z nimi, zgodnie z którą priorytet mają zapobieganie ich powstawaniu, ponowne użycie oraz recykling.

Z kolei dyrektywa 2018/851/UE zobowiązała państwa członkowskie do wdrożenia systemu ROP do 5 stycznia 2023 r. Polska pozostaje jednak jednym z ostatnich państw UE, które nie wdrożyły w pełni nowych regulacji. W związku z tym Komisja Europejska wszczęła wobec naszego kraju postępowanie naruszeniowe. Prace nad wdrożeniem przepisów trwają od kilku lat. Ministerstwo Klimatu i Środowiska przygotowało kolejne wersje projektu ustawy – pierwszą w sierpniu 2021 r., następną w sierpniu 2025 r., a ostatnią opublikowano w marcu 2026 r.

Główny cel zmian – przeniesienie kosztów na producentów

Najważniejszym założeniem projektu jest przeniesienie kosztów:

• zbiórki,
• transportu,
• sortowania,
• recyklingu odpadów opakowaniowych

z mieszkańców i samorządów na firmy wprowadzające opakowania na rynek.

Nowe regulacje mają objąć cały cykl życia opakowań. Projekt zakłada m.in. ograniczanie zbędnych opakowań, promowanie opakowań wielokrotnego użytku oraz zwiększenie poziomu recyklingu, a tym samym zmniejszenie ilości odpadów trafiających do systemu komunalnego. Projekt ustawy UC100 w wersji skierowanej do konsultacji i uzgodnień liczy blisko 240 artykułów. Kluczowe znaczenie mają jednak przepisy dotyczące konstrukcji systemu ROP, mechanizmu jego finansowania oraz rozliczania kosztów gospodarowania odpadami.

Nowa opłata opakowaniowa

Według resortu nowe rozwiązania mają zachęcić przedsiębiorców do ograniczania masy opakowań oraz stosowania materiałów nadających się do recyklingu. Firmy mają być dodatkowo motywowane do projektowania opakowań, które będą łatwiejsze do ponownego wykorzystania i przetworzenia. Ministerstwo przekonuje również, że wpływ nowych regulacji na ceny produktów będzie niewielki. W pierwszym roku obowiązywania systemu koszt ma wynosić maksymalnie około pół grosza za opakowanie, a po pelnym wdrożeniu systemu w 2028 r. – kilka groszy. Przykładowe szacowane stawki opłaty w 2028 r.:

• butelka na kosmetyki 300 ml – 0,0440 zł,
• słoik 315 ml – 0,0306 zł,
• puszka konserwowa 300 ml – 0,0291 zł,
• wytłaczanka na 10 jaj – 0,0284 zł.

Eksperci ostrzegają przed skutkami projektu: "mieszkańcy odczują skutki reformy zarówno podczas codziennych zakupów, jak i w rachunkach za śmieci"

Krytycznie do projektu odnoszą się eksperci Warsaw Enterprise Institute oraz część przedstawicieli samorządów. W ich ocenie proponowany model może doprowadzić do nadmiernej centralizacji systemu i uzależnienia gmin od decyzji Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, który miałby zarządzać środkami pochodzącymi z opłat opakowaniowych.

Autorka „Ekspertyzy dotyczącej projektu ustawy o opakowaniach w kontekście potrzeb samorządów”, Marzena Berezowska – była dyrektor Departamentu Gospodarki Odpadami w Ministerstwie Klimatu i Środowiska – wskazuje, że samorządy będą zmuszone finansować system z własnych środków, nie mając gwarancji szybkiego zwrotu pieniędzy. Gminy najpierw poniosą koszty odbioru i zagospodarowania odpadów, a dopiero później będą mogły ubiegać się o refundację z Funduszu. Eksperci zwracają także uwagę na problemy związane z przetargami publicznymi. Aby ubiegać się o zwrot kosztów, samorządy miałyby pozyskiwać od firm odbierających odpady szczegółowe dane dotyczące struktury kosztów. Zdaniem części prawników może to prowadzić do sporów i komplikacji w postępowaniach przetargowych.

Osobne kontrowersje budzi sama opłata opakowaniowa, która – według ekspertów – może sięgać nawet 4,50 zł/kg i posiada cechy nowej daniny publicznej. Krytycy projektu podkreślają, że dodatkowe koszty ponoszone przez producentów mogą zostać przerzucone na konsumentów w postaci wyższych cen produktów.

Ich zdaniem problem polega również na tym, że projekt nie zobowiązuje gmin do obniżenia opłat za odbiór odpadów, nawet jeśli samorządy otrzymają dodatkowe środki z systemu ROP. W praktyce może to oznaczać, że mieszkańcy odczują skutki reformy zarówno podczas codziennych zakupów, jak i w rachunkach za śmieci.

Ministerstwo: to nie nowy podatek

Resort klimatu odpiera zarzuty, podkreślając, że projekt nie wprowadza nowego podatku, lecz realizuje zasadę „zanieczyszczający płaci”. Jak zaznacza wiceministra klimatu i środowiska Anita Sowińska, obecnie największy ciężar kosztów gospodarki odpadami ponoszą mieszkancy. Nowy system ma tę proporcję zmienić i przenieść odpowiedzialność finansową na producentów. Resort przekonuje, że dzięki reformie:

• zmniejszą się koszty gospodarowania odpadami po stronie gmin,
• ustabilizują się opłaty za śmieci,
• wzrośnie poziom recyklingu,
• producenci będą częściej wybierać bardziej ekologiczne opakowania.

Ministerstwo podkreśla również, że wpływ nowych przepisów na ceny produktów ma pozostać praktycznie nieodczuwalny dla konsumentów.

Jak system ROP działa w innych krajach?

Na Słowacji firmy wprowadzające produkty na rynek muszą zarejestrować się w systemie ISOH jeszcze przed rozpoczęciem działalności. Obowiązki dotyczą m.in. opakowań, sprzętu elektrycznego i elektronicznego, baterii, akumulatorów, opon oraz pojazdów. Brak rejestracji może skutkować karą od 1200 do nawet 120 tys. euro. Sam proces trwa zwykle od 4 do 6 tygodni. Firmy wprowadzające mniej niż 100 kg produktów mogą korzystać z uproszczonego systemu rozliczeń, jednak nadal mają obowiązek rejestracji i składania raportów.

W Czechach system ROP obejmuje podobne grupy produktów jak w Polsce – m.in. opakowania, sprzęt elektroniczny, baterie, opony i pojazdy. Z obowiązków częściowo zwolnione są najmniejsze podmioty, które:

• wprowadzają mniej niż 300 kg opakowań rocznie,
• osiągają roczny obrót poniżej 25 mln koron czeskich.

Przedsiębiorcy mogą realizować obowiązki samodzielnie albo za pośrednictwem wyspecjalizowanych organizacji odzysku.

Niemcy posiadają jeden z najbardziej restrykcyjnych systemów ROP w Europie. Przed rozpoczęciem sprzedaży konieczna jest rejestracja m.in. w systemach EAR i LUCID. Obowiązki obejmują producentów, importerów, dystrybutorów oraz platformy e-commerce. Firmy spoza Niemiec muszą dodatkowo ustanowić autoryzowanego przedstawiciela. Rejestracja obejmuje wszystkie marki i kategorie urządzeń, a odpowiednie numery rejestrowe muszą znajdować się m.in. na fakturach i stronach internetowych.

Źródła:

Ministerstwo Klimatu i Środowiska

Warsaw Enterprise Institute

ASEKOL PL Organizacja Odzysku Sprzętu Elektrycznego i Elektronicznego S.A.

Projekt ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (UC100)

EKSPERTYZA, Projekt ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (UC100) i zawarte w nim zapisy dotyczące Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta w kontekście potrzeb samorządów gminnych i sektora branży komunalnej. Marzena Berezowska, MBA Dyrektor Departamentu Gospodarki Odpadami Ministerstwa Klimatu i Środowiska w latach 2020-2022 (maj 2026 r.)