Wypłata rekompensaty za przejście na wcześniejszą emeryturę. Sąd Najwyższy zdecyduje o losie poszkodowanych emerytów

Nowo ustalona emerytura jest niższa od dotychczas otrzymywanej. Przyczyną tej sytuacji jest wejście w życie ustawy z dnia 11 maja 2012 r. zmieniającej przepisy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Rozwiązanie polegające na pomniejszaniu podstawy obliczenia emerytury o kwoty wcześniej pobranych świadczeń wprowadzono 1 stycznia 2013 r. na mocy powyższej nowelizacji. W takim brzmieniu przepis obowiązywał również w dacie ustalania prawa do emerytury powszechnej wnioskodawcy. Zgodnie z jego treścią, jeżeli ubezpieczony pobierał wcześniej emeryturę częściową lub świadczenie przyznane m.in. na podstawie wskazanych przepisów ustawy emerytalnej czy Karty Nauczyciela, to podstawę obliczenia emerytury powszechnej pomniejsza się o sumę wypłaconych świadczeń – w wysokości brutto.

W rozpatrywanej sprawie, do której postanowił dołączyć RPO, sporne jest to, czy istnieją podstawy do ponownego ustalenia wysokości emerytury powszechnej z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Chodzi o sytuację, w której ubezpieczony urodzony w czerwcu 1951 r. nabył prawo do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej w 2006 r. (z wypłatą od kwietnia), a następnie w 2017 r., po osiągnięciu wieku emerytalnego, wystąpił o emeryturę powszechną.

Co przepisy oznaczały w praktyce dla emerytów? Przykład nauczyciela matematyki

Jednym z wielu poszkodowanych jest pan J.K. (rocznik 1954), który przez wiele lat pracował jako nauczyciel matematyki i informatyki. Na podstawie obowiązujących wówczas przepisów przeszedł na wcześniejszą emeryturę 1 grudnia 2007 r. W 2019 r., po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego (65 lat), wystąpił do ZUS o przeliczenie świadczenia. Okazało się jednak, że nowo ustalona emerytura jest niższa od dotychczas pobieranej, co ZUS uzasadnił przepisami obowiązującymi od 1 stycznia 2013 r.

W sprawie tej interweniował poseł Łukasz Horbatowski, który zwrócił się do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS) z pytaniem dotyczącym sytuacji osób pokrzywdzonych zmianą przepisów, w tym nauczycieli korzystających z uprawnień wynikających z Karty Nauczyciela.

W odpowiedzi resort przyznał, że część emerytów, także z roczników innych niż 1953, została pokrzywdzona sposobem wprowadzenia art. 25 ust. 1b. Dotyczy to m.in. mężczyzn urodzonych w latach 1949–1952 i w 1954 r. oraz kobiet z roczników 1954-1959, którzy przeszli na wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r., a wiek emerytalny osiągnęli już po zmianie przepisów.

Powyższy przepis został zaskarżony do Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z 6 marca 2019 r. (P 20/16) uznał go za niezgodny z art. 2 Konstytucji RP.

Trybunał wskazał, że ustawodawca naruszył zasadę lojalności państwa wobec obywateli. Osoby decydujące się na wcześniejszą emeryturę działały w zaufaniu do obowiązującego prawa i nie mogły przewidzieć jego późniejszych skutków dla wysokości emerytury powszechnej.

Nie miały świadomości, że pobieranie świadczenia spowoduje pomniejszenie zgromadzonego kapitału, a tym samym obniżenie przyszłej emerytury. Trybunał podkreślił, że decyzje tego typu są podejmowane z myślą o długiej perspektywie i powinny opierać się na stabilnych i przewidywalnych regulacjach.

Gdyby zainteresowani znali rzeczywiste konsekwencje, część z nich mogłaby nie skorzystać z wcześniejszej emerytury. Zasada zaufania do państwa wyklucza bowiem nagłe zmiany „reguł gry”, które pogarszają sytuację obywateli.

Do chwili obecnej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. nie został jednak opublikowany w Dzienniku Ustaw

Zdaniem RPO, niezależnie od tego, argumentacja przedstwiona w uzasadnieniu tego wyroku pozwala na zastosowanie wykładni prokonstytucyjnej art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. RPO wskazuje, że odwołanie się do standardu konstytucyjnego jest konieczne, aby interpretować przepisy w zgodzie z ustawą zasadniczą. Może to prowadzić do bardziej korzystnych rozstrzygnieć dla ubezpieczonych.

Skarga kasacyjna RPO do Sądu Najwyższego w sprawie zaniżonych emerytur

Rzecznik Praw Obywatelskich udostępnił pełną treść skargi kasacyjnej, złożonej 7.04.2026 r. Sprawa otrzymała numer III.7060.3.2026. Z pełną treścią można zapoznać się pod poniższym linkiem:

Do_SN_skarga_kasacyjna_emerytura_7_05_2026_wymazany.pdf

Na dzień dzisiejszy nie wyznaczono terminu rozprawy. Informacja w tej kwestii będzie jednak na bieżąco aktualizowana.

Niezależnie od rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego, MRPiPS opracowało projekt ustawy regulującej sposób ustalania wysokości emerytur dla osób, które do 6 czerwca 2012 r. przeszły na wcześniejszą emeryturę.

Projekt zakłada możliwość ustalenia emerytury powszechnej bez pomniejszania jej o wcześniej pobrane świadczenia, pod warunkiem że wniosek o wcześniejszą emeryturę został złożony przed 6 czerwca 2012 r., a decyzja o emeryturze powszechnej zapadła po 2012 r.

Rozwiązanie obejmie także osoby, które nadal pobierają wcześniejsze emerytury i nie wystąpiły jeszcze o emeryturę powszechną.

Szansa na rekompensatę dla poszkodowanych emerytów. Kiedy ustawa wejdzie w życie?

Obecnie analizowane są uwagi zgłoszone w toku uzgodnień międzyresortowych, konsultacji publicznych i opiniowania projektu. Po zakończeniu tych prac dokument zostanie skierowany do dalszego procedowania. Zaproponowano, aby ustawa weszła w życie 1 czerwca 2026 r.

Źródła:

RPO, MRPiPS

Podstawa prawna:

Projekt ustawy o ustalaniu wysokości emerytur z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dla osób, które do dnia 6 czerwca 2012 r. przeszły na emerytury na zasadach obowiązujących osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. (nr projektu w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów: UD204)

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20

Ustawa z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 1749)