Własność przeszła z mocy prawa
Podstawą prawną jest art. 73 ustawy z 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną. Zgodnie z tym przepisem nieruchomości pozostające 31 grudnia 1998 r. we władaniu Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, które nie stanowiły ich własności, a były zajęte pod drogi publiczne, stały się 1 stycznia 1999 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa albo właściwej jednostki samorządu terytorialnego. Regulacja miała uporządkować stan prawny gruntów faktycznie wykorzystywanych pod drogi publiczne, mimo że formalnie należały one do innych właścicieli.
Sam fakt, że przez prywatną działkę przebiegała droga, nie wystarcza jednak do zastosowania art. 73. Trzeba wykazać, że na koniec 1998 r. nieruchomość pozostawała we władaniu odpowiedniego podmiotu publicznego i była zajęta pod drogę publiczną.
Decyzja wojewody tylko potwierdza przejęcie działki
Przejście własności nastąpiło z mocy prawa. Decyzja wojewody nie powoduje więc utraty nieruchomości dopiero w chwili jej wydania, lecz potwierdza skutek, który nastąpił wcześniej.
Ważne
Art. 73 ust. 3 stanowi, że podstawą ujawnienia przejścia własności w księdze wieczystej jest ostateczna decyzja wojewody wydana na wniosek właściwego zarządu drogi. Dlatego właściciel może otrzymać takie rozstrzygnięcie również wiele lat później. Pismo z urzędu wojewódzkiego nie musi oznaczać, że właśnie teraz dochodzi do wywłaszczenia. Może dotyczyć formalnego potwierdzenia stanu prawnego istniejącego od lat.
Na odszkodowanie był określony termin
Inaczej uregulowano kwestię odszkodowania. Zgodnie z art. 73 ust. 4 było ono ustalane i wypłacane na wniosek właściciela nieruchomości. Można go było złożyć od 1 stycznia 2001 r. do 31 grudnia 2005 r.
Ważne
Oznacza to, że późniejsze wydanie decyzji przez wojewodę nie przywraca możliwości wystąpienia o pieniądze.
Ten sposób konstruowania prawa może być dla właścicieli nieruchomości szczególnie trudny do zaakceptowania oraz w ich odczuciu – niesprawiedliwy: formalne potwierdzenie przejścia własności może nastąpić bowiem po wielu latach, podczas gdy termin na dochodzenie rekompensaty już dawno upłynął.
Kto wypłacał odszkodowanie
Nie w każdym przypadku obowiązek wypłaty pieniędzy spoczywał na gminie.Art. 73 ust. 2 rozdzielał ten obowiązek w zależności od kategorii drogi. Jeżeli 31 grudnia 1998 r. była to droga gminna, odszkodowanie wypłacała gmina. W odniesieniu do pozostałych dróg płatnikiem był Skarb Państwa.
Osobną kwestią jest sposób ustalenia wysokości odszkodowania. Art. 73 ust. 5 przewiduje, że podstawą jest wartość nieruchomości według jej stanu z dnia wejścia ustawy w życie. Ustawa została ogłoszona 29 października 1998 r. i – zgodnie z art. 110 – co do zasady weszła w życie właśnie tego dnia.
Oznacza to, że przy ustalaniu odszkodowania należało brać pod uwagę stan nieruchomości z 29 października 1998 r., a nie z 1 stycznia 1999 r. Te daty pełnią różne funkcje. Pierwsza ma znaczenie dla ustalenia stanu nieruchomości na potrzeby odszkodowania, druga wyznacza dzień przejścia własności z mocy prawa. Przy wycenie nie uwzględnia się ponadto wzrostu wartości nieruchomości wynikającego z trwałych nakładów dokonanych po utracie przez uprawnionego możliwości władania gruntem.
Trybunał Konstytucyjny badał przepisy
Mechanizm wygasania roszczeń o odszkodowanie był przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego. W sprawie o sygn. K 20/09, zainicjowanej przez Rzecznika Praw Obywatelskich, badano art. 73 ust. 4 w zakresie, w jakim pozwalał on na wygaśnięcie roszczenia jeszcze przed wydaniem decyzji potwierdzającej nabycie nieruchomości przez Skarb Państwa albo jednostkę samorządu terytorialnego.
W wyroku z 19 maja 2011 r. Trybunał uznał tę regulację za zgodną z Konstytucją. Przyjął, że ustawodawca mógł ograniczyć w czasie możliwość dochodzenia odszkodowania, a kilkuletni okres na złożenie wniosku dawał właścicielom realną możliwość skorzystania z przysługującego im prawa.
Spór może dotyczyć samego przejęcia działki
Nie oznacza to jednak, że w każdej sprawie wystarczy stwierdzić, że na działce znajduje się droga, aby uznać nieruchomość za przejętą. Znaczenie ma to, czy 31 grudnia 1998 r. zostały spełnione wszystkie przesłanki określone w art. 73 ust. 1. Właściciel może więc kwestionować m.in. to, czy grunt rzeczywiście pozostawał we władaniu Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego albo czy był wówczas zajety pod drogę publiczną.
Ważne
Jeżeli jednak przesłanki te zostaną wykazane, dzisiejsza decyzja wojewody może potwierdzić utratę własności sprzed ponad 25 lat, ale nie otworzy ponownie terminu na odszkodowanie, który wygasł z końcem 2005 r.
Podstawa prawna:
Ustawa z 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną, w szczególności art. 73 i art. 110 (Dz.U. 1998 nr 133 poz. 872 ze zm)
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 19 maja 2011 r., sygn. K 20/09.
Krzysztof Rybak – prawnik, redaktor Forsal.pl, absolwent Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zajmuję się tematyką podatków, nieruchomości oraz prawa cywilnego i gospodarczego. W swoich tekstach wyjaśniam zmiany w przepisach i ich praktyczne skutki. Przez lata byłem związany z branżą naukową i rolniczą. Zostałem wyróżniony przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi za osiągnięcia w obszarze rynku konopnego.