.Wynika to z art. 1008 kodeksu cywilnego:
Ważne
Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Zachowek, gdy doszło do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych
Wypowiadał się o tym wiele razy SN.I to już przeszło 20 lat temu. Np. wyroki Sądu Najwyższego:
- z dnia 7 listopada 2002 r., II CKN 139/00 i
- z dnia 23 marca 2018 r., I CSK 424/17, OSNC-ZD 2019, nr B, poz. 19
W wyrokach tych znajdziemy tezy:
Teza 1. Uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy ma miejsce nie tylko wtedy, gdy uprawniony do zachowku pozbawia spadkodawcę opieki niezbędnej ze względu na stan zdrowia i wiek, lecz także gdy jego zachowanie prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych, a w konsekwencji ustania typowej w stosunkach rodzinnych relacji uczuciowej.
Teza 2. Więź o jedynie formalnym charakterze, odbiegająca w sposób zasadniczy od właściwych, normalnych relacji między rodzicami a dziećmi, względnie małżonkami nie uzasadnia udzielenia ochrony w postaci zachowku, mając na względzie funkcję i założenia tej instytucji.
Teza 3. Uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy zakłada długotrwałość, ciągłość nagannego zachowania lub powtarzalność czynności składających się na to postępowanie, a z drugiej także umyślność i złą wolę po stronie osoby naruszającej obowiązki rodzinne. Ta teza z roku 2018 r. - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2018 r., I CSK 424/17 i z dnia 14 listopada 2019 r., IV CSK 661/18.
Ważna jest przyczyna zerwania kontaktu - więź nie może mieć charakteru formalnego
Kluczowe są przyczyny, które spowodowały zanik więzi uczuciowej między uprawnionym do zachowku a spadkodawcą.
Nie ma uzasadnienia dla przyznania zachowku osobom, których więź rodzinna ze spadkodawcą ma jedynie formalny wymiar, jeżeli stan taki nie jest wynikiem wyłącznie winy spadkodawcy. U podstaw tego zapatrywania stoi założenie, że spadkodawca nie może wywodzić skutków prawnych ze swego niegodziwego zachowania a zachowaniu uprawnionego do zachowku nie można wtedy przypisać cechy moralnej naganności.
Zaniechanie utrzymywania kontaktów wynikało również, choć niekoniecznie jedynie, z wcześniejszej nagannej postawy spadkodawcy wobec uprawnionego do zachowku, nie prowadzi do jednoznacznie nagannej oceny etycznej postępowania uprawnionego i nie może być traktowane jako uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych, uzasadniające wydziedziczenie. Tak w wyroku Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2015 r., III CSK 375/14).
Czemu służy zachowek w prawie spadkowym
Chroni przed krzywdzącymi rozporządzeniami majątkiem w testamencie przez spadkodawcę.
Zasada: Spadkodawca ma pełną swobodę decyzyjną, komu przekaże swój majątek.
Wyjątek: Zachowek ustawowo ograniczeniem prawa własności i związanego z nim prawa dziedziczenia. Służy ochronie interesów osób najbliższych spadkodawcy przez zapewnienie im określonego minimalnego poziomu korzyści ze spadku, bez względu na wolę spadkodawcy.
Ratio legis wyjątku: Chroni więź np. małżonka i zstępnych. Ma też uzasadnienie konstytucyjne (nakaz ochrony rodzicielstwa i małżeństwa)
Kto ma co dowieść w postępowaniu o zachowek?
Jak wspomniano spadkodawca może pozbawić uprawnionych prawa do zachowku, jeżeli uprawniony:
1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
WAŻNE! Podstawa prawna to nie tylko art. 1008 k.c. Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 k.c.).
Rozkład dowodu w sporze o zachowek:
1. Ciężar wykazania przyczyny wydziedziczenia spoczywa na pozwanym o zapłatę zachowku.
2. Niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy było wywołane jego naganną postawą jest obowiązany powód (art. 6 k.c.)
