To oni zainspirowali Amber Gold? Oto najważniejsze piramidy finansowe świata

Afera Amber Gold pokazała, jak niewydolny jest polski nadzór finansowy i system sprawiedliwości. Polski przypadek wygląda jednak skromnie w porównaniu z innymi przekrętami na świecie. 

Jest uważany za pierwszego twórcę piramidy finansowej, która od jego nazwiska nazywana jest „schematem Ponziego”. Urodzony we Włoszech oszust przypłynął do USA z dwoma dolarami w kieszeni. Zaczynał jako kelner, ale szybko zaczął pracować w banku. Za defraudację pieniędzy musiał uciekać do Meksyku. Potem założył „Security Exchange Company”, czyli instytucję specjalizującą się w tworzeniu piramid finansowych. W USA doszło w tym czasie do gorączki inwestycyjnej. Piramida rosła. Nie wiadomo, do jak monstrualnych rozmiarów mogłaby się rozwinąć, gdyby jeden ze współpracowników Ponziego nie zdemaskował struktury firmy na łamach prasy.

Bezpieczna kasa oszczędności była polskim pionierem działalności parabankowej. BKO był marketingowym sukcesem i sprawnie zaplanowanym oszustwem. Wielu naiwnym inwestorom kojarzył się z szanowanym bankiem PKO. Zgodnie z nazwą miała to być „bezpieczna” forma inwestycji, gwarantująca w skali roku oprocentowanie na poziomie 300 proc. (co najmniej dwukrotnie więcej niż oferowały w tamtym czasie banki). Grobelny specjalizował się w inwestycjach na rynku walutowym i chciał pomnażać pieniądze za pomocą lokowania pieniędzy w dolarach. Plany pokrzyżowało mu wprowadzenie sztywnego kursu złotego do dolara. Na lodzie pozostawił 11 tys. osób.

Trust kapitałowo-inwestycyjny Stanisława Kotarba działał w latach 1991-92 w Rzeszowie. Oddziały spółki powstały także w największych miastach Polski. Instytucja parabankowa oszukała 4 tys. klientów na kwotę 26 mln zł. Trust nie posiadał zgody Komisji Nadzoru Finansowego na swoją działalność. Kotarba, były oficer Wojska Polskiego, obiecywał wysoki zysk z lokat, nawet do 50 proc. w skali roku. Małżeństwo Kotarbów, głównych winowajców przekrętu, spędziło w więzieniu w sumie 6 lat.

Ten działający jeszcze w XIX wieku przestępca dał podwaliny pod współczesne przekręty finansowe. Swoją działalność oparł na dosyć specyficznym pomyśle, postanowił sprzedawać znane amerykańskie miejsca w Nowym Jorku, wliczając w to Statuę Wolności czy Metropolitan Museum of Art. Ulubionym obiektem handlu dla Parkera stał się most Brooklyn Bridge, którym handlował po okazyjnych cenach kilka razy w miesiącu. Fałszował przy tym akty własności. Naiwnych inwestorów uratował wyrok dożywocia, na które skazano go w 1928 roku.

Jeden z najbardziej spektakularnych i przy tym absurdalnych pomysłów na oszustwo finansowe powstał w głowie Szkota Gregora MacGregora. Wymyślił on sobie bogaty w metale szlachetne kraj w Ameryce Centralnej o nazwie Poyais. Następnie sprzedawał Brytyjczykom znajdującą się tam ziemię, co więcej uzyskał na swoją działalność „wydobywczą” kredyt w banku w wysokości 200 tys. funtów (przeogromna suma na początku XIX wieku). Kiedy sprawa się wydała, on w najlepsze przeniósł działalność do Francji. A my narzekamy na opieszałość i nieudolność polskiego systemu przy aferze Amber Gold…

Pod względem ilości naciągniętych osób z piramidą Madoffa może jedynie rywalizować system stworzony w Rosji przez braci Mawrodich. W 1989 r. Siergiej i Wiaczesław Mawrodi założyli firmę MMM, która początkowo zajmowała się importem komputerów, ale cztery lata później jej twórców zainteresował rynek finansowy. Wpadli na absurdalny i niezwykle prosty pomysł – wyemitowali własne obligacje, które przez instytucje finansowe nie były w ogóle uważane za papiery wartościowe. Co z tego, skoro nabrać udało się 5 mln Rosjan… Może dlatego, że obiecywali „gwarantowane” 1000 proc. w skali roku. Sukces MMM opierał się na znakomitym marketingu, np. fundowaniu biednym darmowych przejazdów komunikacją miejską oraz trafiającym do emocji spotom reklamowym. Biznesmen wpadł w tarapaty przez swoją chciwość. Nie przez oszustwa, ale niepłacenie podatków.

Nie jest do końca znana tożsamość tego oszusta. Kariera Rhodesa zaczęła się jeszcze w latach 90-tych, wraz z utworzeniem tzw. łańcuszków szczęścia. Nazywały się „Make money fast” i były podpisane nazwiskiem Rhodes. Obecnie są rozsyłane głównie w formie e-maili, a adresaci proszeni są o przesłanie pieniędzy do pierwszych osób z listy adresatów oraz przekazanie wiadomości dalej w zamian za przyszłe sowite wynagrodzenie. Mechanizm funkcjonowania łańcuszków najlepiej ilustruje sentencja "aby otrzymać, trzeba najpierw samemu dać".

W 1997 roku w Albanii na skutek krachu piramid finansowych doszło do dużych niepokojów społecznych. System piramid finansowych powstał w okresie tworzenia się albańskiej wolnorynkowej gospodarki. Wracający do kraju emigranci nie mieli możliwości ulokowania swoich środków w tworzących się dopiero instytucjach finansowych, toteż postanowili zainwestować zarobione za granicą pieniądze w parabanki. Wielu indywidualnych inwestorów w nadziei na wysokie zyski zdecydowało się na sprzedaż całych majątków. Największe fundusze (Gjallica, Xhaferi) zgromadziły w latach 1995–1996 środki o wartości kilkuset milionów dolarów każdy. System piramid upadł w 1997 roku, a pieniądze największych instytucji wypłynęły za granicę motorówką. Lawina bankructw parabanków doprowadziła do społecznej rewolucji. W czasie zamieszek, które wiosną 1997 ogarnęły Albanię, zginęło kilkaset osób.