Dzisiaj (15 maja) przypada Ogólnopolski Dzień Opiekuna Osób Starszych, czyli – wedle aktualnego Barometru Zawodów – jednej z najbardziej deficytowych profesji nad Wisłą. Opiekunów chronicznie brakuje, a będzie brakować jeszcze dotkliwiej, bo polskie społeczeństwo starzeje się w tempie niespotykanym w dziejach.
Rewolucja demograficzna: 200 dziadków i babć na 100 wnuczków i wnuczek
Rekordowo niska liczba urodzeń (trzy razy mniejsza niż 40 lat temu) i relatywnie wysoka liczba zgonów przyczyniają się do ubytku ludności Polski, a jednocześnie cały czas – szybciej od prognoz - wydłuża się przeciętne trwanie życia, co sprawia, że skokowo zwiększa się udział osób starszych w populacji. Dane GUS (raport „Ludność. Stan i struktura oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2025 r.”) pokazują to dobitnie: jeszcze w 2014 r. liczba osób 65+ przypadających na 100 dzieci w wieku 0-14 lat była mniejsza niż 100. Rok później wyniosła już 105, w 2024 r. 141, zaś w 2025 r. – 148. W obecnym roku z pewnością przekroczy 150, a w perspektywie kolejnej dekady – 200. Tempo starzenia społeczeństwa polskiego jest zatem szybsze niż w najbardziej radykalnych prognozach GUS: jeszcze niedawno demografowie zakładali, że indeks starości przebije granicę 200 nie wcześniej niż w 2040 r.
- Szybkie zmiany demograficzne sprawiają, że zapotrzebowanie na opiekunów osób starszych stale rośnie. Mimo że w sektorze, wliczając w to obcokrajowców, pracuje już wiele osób, wciąż brakuje rąk do pracy. To zawód mocno sfeminizowany - gdyby więcej mężczyzn decydowało się na pracę w opiece, łatwiej byłoby zapełnić luki kadrowe, przynajmniej częściowo. Dziś ogromną rolę odgrywają opiekunki z Ukrainy czy Gruzji. Bez ich pracy system opieki w naszym kraju po prostu nie byłby w stanie funkcjonować w obecnym kształcie, a i tak funkcjonuje niezbyt dobrze – komentuje Ada Zaorska, przewodnicząca Polskiego Stowarzyszenia Opieki Domowej (PSOD).
Zwraca uwagę, że w zeszłym roku populacja osób 65+ dobiła w Polsce do 7,9 mln, co stanowi ponad 21 proc. społeczeństwa (dzieci w wieku 0-14 lat było 5,3 mln). Indeks starości wzrasta z roku na rok, co – jak zaznacza GUS – „będzie skutkować zmniejszaniem się podaży pracy i utrudnieniami w systemie zabezpieczenia społecznego w wyniku wzrostu liczby i odsetka osób w starszym wieku”.
Proces starzenia się ludności Polski jest zróżnicowany regionalnie - obecnie najmłodszą strukturą wieku charakteryzuje się woj. pomorskie. Odzwierciedlają to różne miary starzenia się populacji: np. w 2025 r. mediana wieku mieszkańców tego województwa wyniosła ponad 42 lata, udział osób w wieku 65 lat i więcej w ogólnej liczbie populacji 19,4 proc., a odsetek dzieci (0-14 lat) - 15,4 proc. (dla Polski było to odpowiednio: ponad 43 lata, 21,1 proc. i 14,2 proc.). Bardzo zbliżoną strukturę wieku odnotowano w Małopolsce i Wielkopolsce.
Natomiast najintensywniej starzeją się województwa opolskie, świętokrzyskie i łódzkie, gdzie w 2025 r. wiek środkowy wyniósł ponad 45 lat, wskaźnik starości 22-23 proc., a odsetek dzieci – ok. 13 proc. W tym samym kierunku zmierzają województwa zachodniopomorskie i dolnośląskie. W ciągu kilkunastu lat mediana wieku nad Wisłą ma przekroczyć 50 lat.
Seniorzy: im starsi, tym bardziej niesamodzielni. Potrzeba wielu tysięcy opiekunów i opiekunek
Eksperci podkreślają, że istnieje ścisła korelacja między wiekiem a niesamodzielnością. Wśród osób przed siedemdziesiątką mamy relatywnie wiele osób w pełni samodzielnych, nie potrzebujących niczyjego wsparcia, ale po osiemdziesiątce skokowo rośnie odsetek ludzi z różnego rodzaju niepełnosprawnościami wymagającymi zewnętrznej pomocy.
Z raportu GUS ("Osoby niepełnosprawne w 2024 r.") wynika, że osoby starsze stanowią największą grupę wśród osób posiadających orzeczenia o niepełnosprawności lub niezdolności do pracy:
- W Polsce było 3,9 mln osób posiadających ważne orzeczenie o niepełnosprawności lub równoważne, co stanowiło 10,5 proc. ludności.
- Najliczniejszą grupę stanowiły osoby w wieku 70–74 lata (555,7 tys.).
- W przypadku orzeczeń ZUS aż 68,8 proc. osób miało co najmniej 60 lat.
- W starszych systemach orzeczniczych (KRUS, MON, MSWiA) dominują osoby 65+ i 70+, co pokazuje trwałość problemu niepełnosprawności w starości.
- 1,38 mln osób ma orzeczoną niepełnosprawność z powodu upośledzenie narządu ruchu
- U pozostałych przyczyną niepełnosprawności są choroby układu oddechowego i krążenia oraz choroby neurologiczne.
Osoby starsze potrzebują wsparcia w przełamaniu ograniczeń mobilności, rehabilitacji, opieki długoterminowej oraz wsparcia w codziennym funkcjonowaniu. Analitycy wskazują na konieczność usprawnienia systemu orzecznictwa: ponad trzy czwarte spraw rozstrzyganych jest po upływie 30 dni, a w wielu województwach – po 3 miesiącach. Dla seniorów oznacza to opóźniony dostęp do świadczeń, trudności w uzyskaniu rehabilitacji i usług oraz wydłużony czas oczekiwania na wsparcie.
Dynamicznie rośnie przy tym popyt na usługi opiekuńcze. Wynika to nie tylko ze wspomnianego procesu starzenia się społeczeństwa, ale też tego, że bardzo wiele polskich rodzin, które tradycyjnie „ogarniały” problem opieki nad seniorami, żyje w rozproszeniu – dziadkowie w mniejszych miejscowościach, a ich dzieci i wnuki w dużych miastach albo poza granicami Polski; problem na masową będzie dotykał w najbliższych latach krewnych ponad miliona emigrantów sprzed dwóch dekad, którzy w większości nie wrócili do Polski.
– W sytuacji bardzo szybkiego starzenia się społeczeństwa i stale rosnącego zapotrzebowania na opiekę nad seniorami problemy kadrowe stają się jednym z największych wyzwań całej branży opiekuńczej – ocenia Katarzyna Rudak z firmy Opieka Inter Job wyspecjalizowanej w opiece nad seniorami. Jej zdaniem, opóźnienia administracyjne i wydłużające się procedury związane z zatrudnianiem opiekunów z zagranicy bezpośrednio wpływają dziś na możliwość zapewnienia ciągłości opieki potrzebującym.
Joanna Robaszkiewicz z Koalicji Polskich Eksporterów Usług mówi, że należący do tej organizacji przedsiębiorcy z sektora opieki już dziś mierzą się z bardzo poważnymi problemami kadrowymi. - Trudno wyobrazić sobie obecny system opieki, zarówno w Polsce, jak i w innych państwach europejskich, bez wsparcia opiekunów zagranicznych. Każda branża ma swoją specyfikę, ale w przypadku opieki kluczowe jest jedno: z opieki po prostu nie da się zrezygnować. Musi być zapewniona w sposób ciągły, a zapotrzebowanie na tego typu usługi stale rośnie wraz ze starzeniem się społeczeństwa – mówi ekspertka. Wyjaśnia, że firmy opiekuńcze napotykają bariery administracyjne związane z zatrudnianiem pracowników z zagranicy. Problemy z uzyskaniem wiz i zezwoleń na pracę powodują, że legalnie działające podmioty mają trudności z zapewnieniem ciągłości usług, mimo że potrzeby rynku są ogromne i rosną.
– Zawód opiekuna osób starszych bardzo często pozostaje niewidoczny, choć jest niezwykle ważny społecznie. Na co dzień mówi się głównie o potrzebach seniorów, a znacznie rzadziej o osobach, które każdego dnia towarzyszą im w chorobie, samotności i codziennych trudnościach. Tymczasem opiekunowie wykonują pracę wymagającą ogromnej cierpliwości, empatii i odporności psychicznej – przypomina Iwona Przybyło, pielęgniarka i szkoleniowiec, dyrektor merytoryczny Akademii Opiekunów. Dodaje, że nie chodzi wyłącznie o czynności pielęgnacyjne, bo opiekunowie bardzo często stają się dla seniorów najbliższymi osobami, dającymi poczucie bezpieczeństwa, spokoju i godności.
- Ogólnopolski Dzień Opiekuna Osób Starszych to dobry moment, by docenić zarówno profesjonalnych opiekunów, jak i opiekunów rodzinnych, którzy często przez wiele miesięcy lub lat podporządkowują swoje życie potrzebom bliskiej osoby. To także okazja, by głośniej mówić o potrzebie większego wsparcia dla tej grupy i o wyzwaniach, z jakimi mierzy się system opieki nad seniorami – apeluje Iwona Przybyło.
Brutalna demografia: Cała Europa starzeje się i potrzebuje milionów pracowników opieki. Warunki pracy muszą się poprawić
European Labour Authority (ELA), czyli Europejski Urząd ds. Pracy (uruchomiona w 2019 r. agencja Unii Europejskiej), opublikował dwa tygodnie temu raport "Sektor opieki długoterminowej: mobilność pracowników i wyzwania egzekwowania prawa" („The long-term care sector: Labour mobility and enforcement challenges”. Najważniejsze wnioski:
1. Sektor opieki długoterminowej szybko rośnie i będzie potrzebował coraz więcej pracowników
- W UE pracuje już ponad 3,2 mln pracowników opieki długoterminowej.
- Starzenie się społeczeństwa znacząco zwiększy zapotrzebowanie na opiekę, do 2040 r.
- liczba osób 65+ wzrośnie o ok. 25 proc., a osób 80+ o ok. 44 proc.
- Systemy opieki w Europie mogą mieć problem z utrzymaniem wystarczającej liczby pracowników.
2. To sektor bardzo sfeminizowany i starzejący się
- Ponad 86 proc. pracowników to kobiety.
- Ponad 40 proc. pracowników jest w wieku 50+
- W wielu krajach udział starszych pracowników przekracza 55 proc., co oznacza ryzyko przyszłych braków kadrowych.
3. Coraz większą rolę odgrywają pracownicy migrujący
- Około 14 proc. pracowników opieki to osoby mobilne (pracujące poza krajem obywatelstwa).
- Szczególnie duży udział migrantów występuje w opiece domowej i całodobowej („live-in care”).
- System opieki w wielu państwach UE jest silnie zależny od pracowników z Europy Środkowo-Wschodniej oraz spoza UE.
4. Warunki pracy są trudne i często gorsze niż w innych sektorach:
- płace są zwykle niższe od średniej krajowej,
- częste są długie zmiany, praca nocna i weekendowa, przeciążenie fizyczne i emocjonalne, niestabilne formy zatrudnienia.
- przeciętny tydzień pracy w opiece domowej przekraczał 44 godziny.
- pracownicy sektora częściej doświadczają wypadków przy pracy niż przeciętny pracownik w UE.
5. Duży problem stanowi nierejestrowana praca i fikcyjne samozatrudnienie, opieka domowa jest szczególnie podatna na:
- pracę „na czarno”
- zaniżanie liczby godzin,
- fikcyjne samozatrudnienie,
- obchodzenie przepisów o czasie pracy
- znaczna część pracy w sektorze może być niezarejestrowana, szczególnie narażeni są pracownicy migrujący i opiekunki mieszkające z podopiecznym.
6. Kontrola i egzekwowanie prawa są bardzo trudne, gdyż:
- praca odbywa się często w prywatnych domach
- inspekcje pracy mają ograniczony dostęp do gospodarstw domowych,
- transgraniczny charakter zatrudnienia komplikuje kontrolę.
7. Wedle raportu, opieka długoterminowa staje się jednym z kluczowych wyzwań społecznych Europy. Bez poprawy warunków pracy i skuteczniejszej regulacji może zabraknąć pracowników, potrzebne są:
- lepsze płace,
- profesjonalizacja sektora,
- skuteczniejsze kontrole,
- większa ochrona pracowników migrujących,
- rozwój opieki środowiskowej i lokalnej.
