Nadzór wojewodów nad jednostkami samorządu terytorialnego – wyniki kontroli NIK

Uprawnienia nadzorcze wojewody, a zakres kontroli NIK

Z podstawowych zasad Konstytucji wynika, że nadzór wojewody nad jednostkami samorządu terytorialnego jest sprawowany wyłącznie z punktu widzenia legalności tj. jeśli stwierdzi, że przekazane uchwała lub zarządzenie są niezgodne z prawem, wydaje rozstrzygnięcie nadzorcze stwierdzające nieważność aktu w całości lub w części, w terminie do 30 dni od dnia doręczenia. Jeśli okres ten upłynął, wojewoda może jedynie zaskarżyć uchwałę lub zarządzenie do sądu administracyjnego. Natomiast w przypadku nieistotnego naruszenia prawa, wojewoda nie stwierdza nieważność uchwały lub zarządzenia, ograniczając się jedynie do wskazania, że wydano je z naruszeniem prawa.

Kontrola NIK polegała na badaniu czy organizacja procedur nadzorczych w urzędach wojewódzkich dawała gwarancję wykonywania zadań z poszanowaniem samodzielności jednostek samorządu terytorialnego oraz, czy realizowały one prawidłowo i rzetelnie zadania związane ze sprawowanym nadzorem.

Niejednolita interpretacja przepisów wojewody

Wyniki kontroli ujawniły problemy o charakterze systemowym i organizacyjnym wpływające na podstawowe założenia funkcjonowania nadzoru wojewodów nad samorządami. Zauważono w trzech z kontrolowanych urzędów przypadki niejednolitego podejścia interpretacyjnego do postanowień aktów regulujących ten sam rodzaj działalności. Niektóre z tych aktów prawnych zostały usunięte z obrotu rozstrzygnięciem nadzorczym jako niezgodne z prawem w sytuacji, gdy inne pozostające w sprzeczności z tym samym przepisem nadal obowiązywały.

NIK stwierdził, iż wojewodowie w różny sposób prowadzili postępowania nadzorcze w zakresie zawiadamiania o wszczęciu postępowania, a także o jego zakończeniu. Powodem tych różnic było zbyt ogólny sposób uregulowania zasad prowadzenia tego postępowania w przepisach ustaw samorządowych oraz różne interpretowanie przez wojewodów odesłania do odpowiedniego stosowania Kodeksu postępowania administracyjnego.

Zaniechanie korzystania z możliwości stwierdzenia nieistotnego naruszenia prawa

Dla kontrolujących niepokojący był sposób postępowania w kwestii stwierdzenia nieistotnego naruszenia prawa poprzez wskazanie, iż uchwałę lub zarządzenie wydano z naruszeniem prawa. Mimo dużej liczby wpływających do wojewodów aktów normatywnych ten środek nadzoru stosowano sporadycznie lub nie stosowano w ogóle. W jednym z urzędów wojewódzkich wynikało to z trudności interpretacyjnych, charakteru środka i formy, w której winien zostać wydany oraz niecelowości stosowania.

Nieprawidłowości w związku z ogłaszaniem aktów prawa miejscowego

Każdy z wojewodów opieszale realizował obowiązki ogłaszania aktów prawa miejscowego uchwalanego przez jednostki samorządu terytorialnego lub orzeczeń stwierdzających ich nieważność. U dwóch z nich pojawiały się przypadki nieogłoszenia. Dodatkowo dochodziło do sytuacji, w których ogłoszone uchwały organów jednostek samorządu terytorialnego wchodzą w życie, a następnie są przez wojewodę unieważniane. Również brak jest obowiązku zamieszczania przy akcie podlegającym ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym informacji o wstrzymaniu wykonania przez wojewodę aktu, w sytuacji gdy skorzystał on z tego uprawnienia wszczynając postępowanie lub w jego toku, powodują, że członkowie wspólnot samorządowych nie posiadają kompletnej informacji o jego statusie.

Inne kwestie

Tylko jeden wojewoda sporadycznie korzystał z uprawnienia do wstrzymania wykonania uchwały lub zarządzenia przy wszczęciu albo w toku postępowania w sprawie stwierdzenia ich nieważności.

Zauważono znaczne obciążenie zadaniami pracowników urzędów wojewódzkich – w badanym okresie na jedną osobę przypadało od 1600 do ponad 2500 aktów normatywnych, co nie sprzyjało właściwemu wykonywaniu nadzoru.

Ocena jednostek samorządu terytorialnego

Organy skontrolowanych jednostek samorządu terytorialnego niemal w całości wywiązywały się ze swoich zadań związanych z funkcjonowaniem nadzoru wojewodów. Stwierdzono jeden przypadek stosowania nieważnej uchwały pomimo rozstrzygnięcia nadzorczego wojewody.