Społeczeństwo polskie bardzo szybko się starzeje przy jednoczesnym wzroście długości życia. Po skończeniu 80 lat wzrasta potrzeba pomocy, która z wiekiem coraz bardziej się nasila.
Specyfika gmin wiejskich i wiejsko-miejskich
Najtrudniej jest na obszarach wiejskich, gdzie z uwagi na tryb życia utrata sił postępuje szybciej, a ze względu na wyjazdy dzieci i wnuków do miast za pracą i perspektywami więcej seniorów mieszka samotnie. Mimo znaczniejszych potrzeb dostęp do usług społecznych jest odczuwalnie mniejszy z uwagi na wykluczenie komunikacyjne, nierównomierne rozmieszczenie infrastruktury, nieustalone potrzeby oraz bariery psychologiczne osób starszych (nieufność, wstyd, bierność). Jednocześnie mimo ustawowego obowiązku wiele gmin nie zapewnia wszystkich form wsparcia: usług opiekuńczych czy sąsiedzkich. Jak najwięcej osób starszych chce pozostać jak najdłużej w swoich domach, w związku z tym niezbędny jest rozwój lokalnych usług opiekuńczych oraz dziennych form wsparcia – domy czy kluby seniora.
Zakres kontroli Najwyższej Izby Kontroli
Kontrola gmin wiejskich i miejsko-wiejskich przeprowadzona przez Najwyższą Izbę Kontroli objęła pięć form opieki nad osobami starszymi od roku 2020 do I połowy 2025:
- usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania a także te w formie usług sąsiedzkich;
- specjalistyczne usługi opiekuńcze;
- usługi asystencji osobistej realizowane na podstawie programu Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami dla Jednostek Samorządu Terytorialnego;
- wsparcie w Dziennych Domach Senior+ i Klubach Senior+ realizowane na podstawie programu wieloletniego Senior+.
Zauważone problemy dotyczące usług opiekuńczych dla seniorów
Jedynie mniej niż połowa skontrolowanych gmin posiadała odrębne programy skierowane do seniorów. Pozostałe tę grupę wiekową sytuowały w strategiach rozwiązywania problemów społecznych i w związku z tym nie ustalano liczbę osób starszych wymagających wsparcia ani ich potrzeb, a ośrodki pomocy społecznej koncentrowały się na osobach już objętych pomocą. Pomijały te prowadzące jednoosobowe gospodarstwa domowe czy mieszkające na wyższych piętrach budynków bez wind. Ośrodki reagowały dopiero na zgłoszenie – zainteresowanego czy rodziny, sąsiada, policji, służby zdrowia, pogotowia. Wsparciem w miejscu zamieszkania objęto średnio nieco ponad 5% seniorów danej gminy. NIK za dobrą praktykę uznał porozumienie jednego z ośrodków pomocy społecznej z Radą Seniorów.
W czterech ośrodkach wprowadzono wewnętrzne standardy realizacji usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania, których liczba systematycznie rośnie. Jednocześnie kontrola stwierdziła nieprawidłowości w dokumentowaniu decyzji administracyjnych, co uniemożliwiło ocenę poprawności wykonywanych usług. Specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania były dostępne w siedmiu, a w formie usług sąsiedzkich w 13 z 19 skontrolowanych gmin. Usługi asystencji osobistej świadczono we wszystkich z nich. Wsparcie z programu Senior+ oferowało prawie 85% gmin poddanych ocenie. Kierownicy ośrodków pomocy społecznej wskazywali na niedostateczną ilość środków finansowych w stosunku do potrzeb.
Usługi opiekuńcze dla seniorów w miejscu zamieszkania w podziale na województwa
Została sporządzona mapa ze wskazaniem procentu gmin wiejskich i miejsko-wiejskich w poszczególnych województwach nieoferujących seniorom usług w miejscu zamieszkania. Dzieje się tak jedynie w przypadku jednego procenta z nich w województwie pomorskim i warmińsko-mazurskich, natomiast województwa do nich sąsiednie w pasie północnym to drugi koniec listy – województwo zachodniopomorskie to aż 27,5% gmin, a podlaskie – niewiele mniej – 24,5% czyli prawie 1/4. Trzecie w kolejności jest województwo opolskie - 22,1%. Kolejne województwa ta:
- 14,5% lubelskie,
- 11,3% świętokrzyskie.
- 10,7% łódzkie,
- 8,6% mazowieckie,
- 8,5% śląskie,
- 4,2% podkarpackie,
- 3,7% dolnośląskie,
- 3,0% małopolskie,
- 2,4% wielkopolskie i kujawsko-pomorskie,
- 1,4% lubuskie.
Powyższe wskaźniki prowadzą do wniosków, że zaopiekowanie się seniorami w ich domach nie zależy od poziomu urbanizacji, ukształtowania a co za tym idzie dostępności terenu, wielkości obszaru ani gęstości zaludnienia. Sąsiadujące ze sobą województwa polski północno - wschodniej o zbliżonej strukturze radzą sobie z pomocą osobom starszym jaskrawo odmiennie.
