Zauważono, że wzrostowi liczby samowoli budowlanych nie towarzyszy zwiększenie zaangażowania organów nadzoru budowlanego a rozwiązanie problemu wymaga łącznego działania wielu instytucji i podjęcia działań o charakterze systemowym. W kontrolowanych gminach ujawniono ponad sto podejrzeń samowoli budowlanych, natomiast inwentaryzacja z powietrza w gminie Krokowa i Władysławo umożliwiła stwierdzenie, że jest ich dziesięć razy więcej w tym na działkach będących własnością komunalną.
Gminy a samowole budowlane
Działania podejmowane przez organy wykonawcze gmin nie miały charakteru systemowego, brak było wymiany informacji, nie identyfikowano ryzyk i nie rozważano aktywności, która mogłaby przeciwdziałać samowoli budowlanej i wykrywać istniejące. Jedyne stwierdzone działania gmin ograniczały się do składania zawiadomień do organów nadzoru budowlanego o charakterze jednostkowym.
Ilość zawiadomień o samowoli budowlanej dokonywana przez gminy była nieadekwatna do skali zjawiska. Gdy dwie nadmorskie gminy Władysławowo i Krokowa w 2024 roku dokonały częściowej inwentaryzacji zagospodarowania terenów położonych na swoich obszarach w kolejnym roku złożono ponad 550 zgłoszeń do właściwych organów nadzoru budowlanego, gdy przez wcześniejsze cztery lata było ich łącznie niecałe pięćdziesiąt.
Pracownicy urzędów gmin realizując kontrolę wywozu odpadów komunalnych, nie weryfikowali czy dana nieruchomości widnieje w Ewidencji Gruntów i Budynków. Tym samym kontrole bezodpływowych zbiorników czy oczyszczalni przydomowych odbywały się w miejscach będących samowolami budowlanymi. Gmina mogła też nie dysponować informacjami i sposobie usuwania i gromadzenia nieczystości ciekłych z takich nieruchomości, a gdy zostało stwierdzone, że brak jest umów na ich usuwanie – nie podjęto żadnych działań.
Po otrzymaniu od powiatowego inspektora nadzoru budowlanego informacji o legalizacji uproszczonej budynku albo nie naliczano i nie pobierano podatku od nieruchomości, albo robiono to za jeden rok mimo możliwości dochodzenia tego zobowiązania publicznoprawnego za pięć lat.
Najwyższa Izba Kontroli zauważyła jednocześnie, że identyfikowano tereny atrakcyjne turystyczne – miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego pokrytych zostało od 0,8% do 99% terenów gmin objętych kontrolą. Jednocześnie nie podejmowano działań, aby wskazać tereny szczególnie narażone na degradację środowiska, nielegalne zmiany w sposobie użytkowania gruntów lub zaburzenia ładu przestrzennego powodowane samowolami budowlanymi.
Działania starostów
W starostwach nie były planowane kontrole w zakresie samowoli budowlanych więc albo ich nie wykonywano, albo były doraźne, dotyczące głównie kwestii rozbiórkowych. Brak nadzoru starostów powodował wykorzystywania gruntów rolnych w tych będących własnością Skarbu Państwa niezgodnie z przeznaczeniem w tym określonym w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego poprzez rozmieszczanie tymczasowych obiektów budowlanych służących rekreacji indywidualnej.
Postępowanie powiatowych inspektorów nadzoru budowlanego
Rzadko prowadzone postępowania toczyły się przewlekle, a decyzje rozbiórkowe nie były egzekwowane. W rezultacie pasywność powiatowych inspektorów nadzoru budowlanego sprzyjała legalizacji samowoli budowlanych w trybie uproszczonym, gdy od inwestycji upłynęło ponad dwadzieścia lat, co umożliwiało uniknięcie standardowej procedury i opłaty legalizacyjnej. W latach objętych kontrolą powiatowi inspektorzy – poza Kościerzyną – nie tworzyli planów kontroli w zakresie samowoli budowlanych, ograniczając się do kontroli utrzymania obiektów i zrealizowanych budów. Wynikało to również z niedoborów kadrowych. Stwierdzono m.in. wielokrotne przedłużenie terminu obowiązku usunięcia braku i nieścisłości projektowych co wydłużyło postępowanie administracyjne nawet do 55 miesięcy czy działania kontrolne pracowników bez wymaganych uprawnień. W przypadku samowoli budowlanych przykładowo postanowienia o wstrzymaniu budowy wydawane były z opóźnieniem od 12 do 613 dni, dochodziło do naruszeń proceduralnych, wydawania decyzji legalizacyjnych mimo braku wszystkich dokumentów. Powiatowi inspektorzy nadzoru budowlanego w mocno ograniczony sposób podejmowali współpracę z innymi organami.
Specjalista z zakresu problematyki związanej z szeroko pojętym prowadzeniem działalności gospodarczej oraz nieruchomości. Z przyczyn rodzinnych zgłębiająca tematykę edukacyjną i osób z niepełnosprawnościami.