Wspomniane akty prawne zostały przyjęte w 2019 roku i określiły zasady prowadzenia działalności w sferze architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej w sposób pozwalający na to, aby osoby ze szczególnymi potrzebami, w tym osoby starsze i osoby z niepełnosprawnościami, miały możliwość korzystania z usług publicznych na równi z innymi obywatelami. Kontrola przeprowadzona przez Najwyższą Izbę Kontroli w 16 jednostkach za okres od roku 2019 roku do 20 sierpnia 2025 roku - w urzędach gminy oraz starostwach powiatowych, wskazała na niewystarczające spełnienie wszystkich minimalnych ustawowych wymagań w zakresie zapewnienia dostępności architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej osobom ze szczególnymi potrzebami.
Zauważone nieprawidłowości wynikały przede wszystkim z niezapewnienia przez kierowników jednostek kontrolowanych właściwego nadzoru nad procesem planowania i realizacji wsparcia osób ze szczególnymi potrzebami jak również nad wykonywaniem zadań przez koordynatorów do spraw dostępności. Pojawiły się również wątpliwości interpretacyjne a także ograniczenia finansowe.
Dostępność architektoniczna
Trzeba wskazać, iż obszar dostępności architektonicznej był najczęstszym przedmiotem skarg w zakresie niedostosowanego wejścia do budynku, ciągów komunikacyjnych i pomieszczeń, a także informacji o ich rozkładzie. Wskazywano na brak miejsc postojowych wyznaczonych i dostosowanych do osób z niepełnosprawnościami.
W przeważającej większości skontrolowanych jednostek ustalono nieprawidłowości dotyczące niespełnienia minimalnych warunków dostępności architektonicznej. Przeszło 80 % budynków nie spełniało dwóch z pięciu z nich:
- przestrzeń wolna od barier;
- dostęp do wszystkich pomieszczeń poza technicznymi;
- informacja o rozkładzie pomieszczeń w sposób wizualny, dotykowy lub głosowy;
- zapewnienie bezpiecznych warunków ewakuacji;
- prawo wstępu do budynku z psem asystującym.
Dziewięć podmiotów nie podjęło rzetelnych działań zapobiegających powstaniu lub mających na celu usunięcie występujących barier architektonicznych. Nie wszędzie zapewniono miejsca postojowe dla pojazdów wykorzystanych przez osoby z niepełnosprawnościami oraz dostosowane dla tych osób toalety. Zauważono natomiast w jednej jednostce podjęcie działań w uzgodnieniu z konserwatorem zabytków mających na celu likwidację barier architektonicznym poprzez doposażenie budynku wpisanego do rejestru zabytków w windę.
Dostępność informacyjno-komunikacyjna
W obszarze informacyjno-komunikacyjnym skargi na brak dostępności dotyczyły najczęściej niezapewnienia tłumacza polskiego języka migowego. W 14 na 16 wizytowanych przez Najwyższą Izbę Kontroli jednostkach nie zapewniono na stronach internetowych dostępności informacyjnej w postaci nagrania w polskim języku migowym. Prawie połowa budynków nie posiadała instalacji oraz urządzeń do obsługi osób słabosłyszących. Pięć podmiotów za to zawarło umowy zabezpieczające możliwość uzyskania przez zainteresowanych pomocy tłumacza języka migowego w ramach kontaktu osobistego lub usługi online.
Dostępność cyfrowa
Żadna ze zbadanych stron internetowych nie spełniała wszystkich ustawowych kryteriów dostępności cyfrowej. Sporządzono i opublikowano deklarację dostępności cyfrowej stron internetowych niespełniającą warunki techniczne określone przez Ministra Cyfryzacji w 9 jednostkach, a w o jednej więcej pominięto informacje na temat wszystkich niedostępnych treści lub elementów na stronie. Czternaście jednostek zawarło w opublikowanych raportach o stanie zapewniania dostępności informacji niezgodnych ze stanem faktycznym. Większość kontrolowanych podmiotów nie dokonywało lub dokonywało nieterminowo przeglądu deklaracji dostępności cyfrowej.
Koordynator do spraw dostępności
Mimo wyznaczenia w ustawowymi terminie koordynatora do spraw dostępności, nie zachowano ciągłości jego działań wynoszącej od jednego do 19 miesięcy. Nie w każdej jednostce opublikowano dane kontaktowe koordynatora natomiast te podane zdarzało się iż były nieaktualne albo udostępniane z opóźnieniem wynoszącym od 10 miesięcy do czterech lat od daty powołania koordynatora.
Za dobrą praktykę uznano powierzenie koordynatorom do spraw dostępności zadań obejmujących promocję dostępności lub zasad projektowania uniwersalnego, udział w tworzeniu założeń do rocznych planów budżetowych z uwzględnieniem zasad dostępności, przygotowanie wniosków o dofinansowanie działań i rozwiązań na rzecz poprawy dostępności. Doceniono również zaobserwowane w większości jednostkach powołanie zespołów lub wyznaczenie dodatkowych osób w celu współpracy z koordynatorem ds. dostępności przy realizacji ich ustawowych zadań.
Spostrzeżenia Najwyższej Izby Kontroli dotyczące dostępności
Ustalono przypadki niewłaściwego lub nierzetelnego planowania w tym brak wdrożenia planów działań na rzecz poprawy zapewnienia dostępności, nieujęcie w tych planach analiz stanu zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami a także nieokreślenie warunków zapewnienia dostępności w umowach o: powierzenie zadania publicznego i udzielenie zamówienia publicznego.
Zaobserwowano następujące nieprawidłowości:
- plan przygotowano po 2,5 roku do momentu powołania koordynatora ds. dostępności;
- plany albo nie miały określonych ram czasowych albo były one zbyt wąskie bez aktualizacji oraz przygotowania i wdrożenia na kolejne okresy;
- plany nie zawierały informacji o kosztach zadań;
- plany nie obejmowały analizy stanu zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami;
- dopuszczono się opóźnień w przygotowaniu planu, nie został on opublikowany albo w ogóle nie sporządzono.
W dwóch jednostkach stwierdzono, że w opracowanych programach ochrony środowiska nie uwzględniono w pełni osób ze szczególnymi potrzebami w kwestii dostępności do działań edukacyjnych.
Jako działania pożądane kontrolerzy uznali rozwiązania zapewniające dostępność w opracowanych projektach dokumentów strategicznych – strategiach rozwoju czy rozwiązywania problemów społecznych, a także programach rewitalizacji oraz współpracy z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego.
Prawie wszystkie podmioty prawidłowo przygotowywały raporty o stanie zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. Natomiast 75 % z przygotowanych dokumentów zawierało nierzetelne dane np. w zakresie możliwości ewakuacji lub ratowania osób ze szczególnymi potrzebami
